Inleiding

Alleenstaand moederschap in Cusco

'Het leven is hard hier in Cusco, maar voor ons vrouwen is het nog harder.' Deze woorden of woorden van gelijke strekking kwamen mij vele malen ten gehore tijdens mijn verblijf in Cusco. De stad Cusco is ťťn van de grootste toeristische trekpleisters van Peru en telt ongeveer 300.000 geregistreerde inwoners. Bijna 75% van de moeders in Cusco is alleenstaand.[1] Met nog nauwelijks een voet op Peruviaanse bodem, fascineerde de vraag naar het waarom van dit hoge percentage mij buitengewoon. Ik heb mij vervolgens drie maanden lang verdiept in de mogelijke oorzaken hiervan. Alleenstaande moeders, verbonden aan de NGO (non-gouvernementele organisatie) Fairplay hebben mij hierbij geholpen.

Fairplay is een Belgisch-Peruviaanse NGO die zich vanaf 2006 inzet voor het verbeteren van de positie van alleenstaande moeders in Cusco. Ze leidt deze vrouwen op tot gecertificeerde docentes Spaans. Om een beter beeld te geven van Fairplay citeer ik de doelstelling die op hun website vermeld staat. 'De doelstelling van FairPlay is om voor kansloze gezinnen en alleenstaande moeders een toekomst te creŽren en ze te ondersteunen in de uitvoering van hun zelfstandigheid. Op deze manier worden gezinnen, alleenstaanden en kinderen niet afhankelijk van steun maar leren te werken voor hun eigen levensstandaard en gevoel voor eigenwaarde.'[2]

De antwoorden van mijn informanten op de vraag naar het waarom van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco, heb ik gekoppeld aan relevante wetenschappelijke literatuur om zo tot een meer gefundeerd antwoord te komen. Mijn informanten zijn het er unaniem over eens dat het leven voor hen zo hard is omdat ze vrouw zijn en dus benadeeld worden door het machismo in Cusco. Machismo is een wereldwijd verspreid begrip en staat in de meest algemene zin voor de dominante positie van mannen ten opzichte van vrouwen. Door mijn informanten wordt er aan dit begrip: onderdrukking, mishandeling zowel geestelijk als lichamelijk, vreemdgaan en alcoholmisbruik toegedicht. Het benoemen en vooral de acceptatie van de macho is, zoals ik uitgebreid zal laten zien, de verpakking van diepere culturele betekenissen en patronen.

Zowel het 'vrouw zijn' als de term machismo verwijzen naar het belang van culturele noties over vrouwelijkheid en mannelijkheid in Cusco. Culturele noties over mannelijkheid worden zowel vanuit de cultuur zelf als vanuit de wetenschap verbonden aan het complex machismo. Culturele noties over vrouwelijkheid in Latijns Amerika worden vooral door de sociale wetenschap verbonden aan het complex marianismo. Marianismo is in de wetenschappelijke discussie het ideaalbeeld van hoe een Latijns Amerikaanse vrouw zich zou moeten gedragen. In de meest algemene zin zou de vrouw zich moeten gedragen naar het evenbeeld van de Maagd Maria, lijdzaam en liefdevol.

Het belang van de bestaande noties over mannelijkheid en vrouwelijkheid en de mogelijkheid tot verandering hiervan zijn verbonden met de vraag naar het waarom van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Deze twee aspecten, de bestaande noties over mannelijkheid en vrouwelijkheid en de mogelijkheid tot verandering hiervan zijn dan ook de hoofdonderwerpen van mijn onderzoek.

Gendered Cusco, het vertrekpunt van mijn onderzoek

'De mannen hier zijn slecht en zij hebben geen respect voor ons, vrouwen.'[3] Er ligt duidelijk een kloof tussen de beide sekses waarbij 'vrouw' zijn door mijn informanten duidelijk niet als voordeel wordt beschouwd. Hoewel lichamelijke verschillen de twee seksen scheiden in de tweedeling: 'man' en 'vrouw', wordt de dagelijkse betekenis van het man of vrouwzijn cultureel en historisch bepaald.[4]

Wat vrouwelijkheid en mannelijkheid betekent in Cusco staat niet automatisch vast. In eerste instantie worden er op basis van sekse, in de biologische zin van het woord, aan zowel mannen en vrouwen allerlei culturele eigenschappen toegeschreven. Daarnaast wordt er een ideaalbeeld gecreŽerd bestaande uit opvattingen, normen en waarden over mannelijkheid en vrouwelijkheid.[5] Het begrip gender drukt dit het beste uit; gender oefent invloed uit op de wijze hoe mensen met elkaar omgaan en structureert de levens om de mensen heen.[6] Vanuit het concept gender ga ik dan ook kijken naar de culturele betekenissen over mannelijkheid en vrouwelijkheid en hoe deze een rol spelen in het dagelijkse leven van Cusco.

Waarom onderzoek doen naar vrouwen en gender?

Gender, genderrelaties, genderverhoudingen zijn van invloed op de gelijkwaardigheid van beide seksen in een samenleving. Sekseongelijkheid in de Peruviaanse samenleving betekent volgens mijn informanten onderdrukking van de positie van de vrouw en haar rechten. Haar kansen en mogelijkheden zijn volgens mijn informanten ernstig beperkt ten opzichte van die van de man in Cusco. Deze vrouwen hebben, naar eigen zeggen, dus een inhaalslag te maken in vergelijking tot de positie van de man. Deze mogelijke inhaalslag en de haalbaarheid hiervan heb ik proberen in kaart te brengen. Waarom de huidige sekseverschillen zo invloedrijk zijn en hoe dit eventueel te veranderen zou kunnen zijn, zijn hierbij belangrijke onderzoeksvragen.

De dagelijkse realiteit

Hoe het de vrouwen is vergaan en vergaat in sekseongelijk Cusco is een harde constatering.

In Cusco heerst grote werkloosheid en is er sprake van ernstige onderbetaling. In 2009 leeft 58% van de bevolking leeft onder de armoedegrens.[7] In februari 2010 is er in Cusco sprake geweest van hevige regenval met aardverschuivingen waardoor de belangrijkste toeristische attractie, Machu Picchu, tijdelijk onbegaanbaar is geworden.[8] Cusco leeft grotendeels van het toerisme en de gevolgen van deze regenval zijn dan ook groot voor het welzijn van haar inwoners.

…ťn -oudergezinnen lijden het meest in moeilijke economische tijden, alleenstaande moeders in Cusco worden zodoende het zwaarst getroffen. Deze moeders werken gemiddeld meer dan vijftien uren per dag voor een zeer gering salaris. Hierdoor kunnen ze geen goed onderdak, goede voeding, kleding en opleiding voor hun kinderen verzorgen. Er is in Cusco geen sociaal vangnet dat deze vrouwen helpt, hulp wordt gezocht bij de eigen familie, maar deze beschikt vaak niet over de middelen om te kunnen helpen. Dit zorgt ervoor dat veel alleenstaande moeders met hun kroost in kleine, slecht onderhouden kamers wonen aan de rand van de stad. Het ontbreken van goede sanitaire voorzieningen, elektriciteit en stromend water is in dit soort kamers vaker gemeengoed dan uitzondering. De vaders zijn vaak geheel afwezig in het leven van zowel partner als kinderen. In veel gevallen heeft hij zijn gezin en daarmee de financieel moeilijke situatie verruild voor een andere vrouw, de fles of een economisch betere toekomst in de industriestad Lima.

Informanten leidden tot invulling onderzoek

Mijn informanten, en alle andere vrouwen die ik heb ontmoet in Cusco, heb ik tot vervelends toe gevraagd naar de mogelijke oorzaken van het hoge percentage alleenstaande moeders. Als antwoord kreeg ik steeds dezelfde oorzaken en thema's aangedragen. Deze consistentie besloot ik nader te onderzoeken. Geleid door de antwoorden van deze vrouwen en bijgestuurd door de kaders van het onderzoek liet ik mij beetje bij beetje begeleiden naar een meer uitgediepte onderzoeksvraag. Alsof mijn materiaal en ideeŽn door een trechter gingen ontstond er op zeer geleidelijke wijze een steeds preciezere probleemstelling.

Ik schets kort hoe deze probleemstelling tot stand is gekomen. Een onderzoek moet afgebakend worden wil de hoofdvraag goed beantwoordt worden. Het begon, zoals gezegd, allemaal met mijn vraag naar de mogelijke oorzaken van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Cusco is als onderzoeksterrein veel te omvangrijk, daarom heb ik gekozen voor de visie van een afgebakende onderzoeksgroep. Deze informanten dichtten een grote rol toe aan machismo, maar ook aan zaken als armoede en corruptie.

Corruptie is iets wat voornamelijk buiten de beleving van mijn informanten gemeten kan worden, om deze reden heb ik dit thema links laten liggen in mijn onderzoek. Armoede is wel een meetbaar begrip, maar weer een bijzonder omvangrijk begrip. Ik zou een extra studie moeten volgen om aan dit onderwerp recht te doen. Dit heeft mij laten inzien dat net als corruptie ook armoede als apart thema niet thuishoort in mijn onderzoek. Op een specifieker terrein is armoede wel inzetbaar binnen mijn onderzoek. Armoede speelt namelijk in relatie tot gender en genderverwachtingen een bijzonder relevante rol. Armoede zorgt ervoor dat de man in Cusco niet aan zijn hoofdtaak kan voldoen, een goede kostwinner zijn, met alle negatieve gevolgen van dien.

Het is onmogelijk om in een betrekkelijk klein onderzoek het gehele culturele complex van Cusco te behandelen. In grote mate blijkt gender de grote vormgever van gedrag te zijn in Cusco. Machismo en marianismo als culturele uitingen van gender zijn goed te beschrijven binnen de kaders van dit onderzoek. Daarom is gender het vertrekpunt van mijn onderzoek. De constatering van een probleem roept de vraag op naar een oplossing. Deze oplossing oftewel verandering van de huidige situatie werd zo het tweede deel van mijn probleemstelling. Op de vraag hoe er verandering zou kunnen komen in de huidige situatie in Cusco waren mijn informanten het nagenoeg unaniem eens. De vrouwen moeten studeren, buitenshuis werken en op alle mogelijke manieren onafhankelijk, zelfbewust, assertief en zelfstandig worden. Oftewel vrouwen zouden bekrachtigd moeten worden. Binnen de sociale wetenschap wordt deze bekrachting empowerment genoemd. Mijn informanten en ook verschillende sociale wetenschappers zien empowerment als de uitgewezen tool voor het tot stand brengen van verandering.

Verandering is iets wat (be)geleidt dient te worden vanuit een groepering, instituut of organisatie. Het leven van mijn informanten wordt in grote mate bepaald door het werken voor de organisatie Fairplay. Ook hechten mijn informanten veel waarde aan religie/religieus zijn en aan de plaatselijke katholieke kerk. In deze wetenschap heb ik onderzocht of een NGO zoals Fairplay of misschien de plaatselijke katholieke kerk de aangewezen actor is voor het ingangzetten van deze beweging. Ik heb, om het tweede gedeelte van mijn hoofdvraag vraag goed te kunnen beantwoorden, onderzocht hoe empowerment werkt en welk instituut deze beweging het best kan initiŽren in Cusco.

Aan de hand van de hierboven genoemde ideeŽn, bijbehorende literatuur en mijn kwalitatieve casestudy in Cusco breng ik in kaart hoe het hoge percentage alleenstaande moeders te verklaren is en waar de kansen en mogelijkheden zouden kunnen liggen tot verandering. Mijn probleemstelling luidt dan ook:

Hoe is het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco te verklaren en waar liggen de kansen en mogelijkheden tot verandering?

Methode van onderzoek

De studie is gebaseerd op empirisch materiaal dat ik verzameld heb door middel van antropologisch veldonderzoek. Mijn onderzoek heb ik verricht in 2008 gedurende een periode van drie maanden. De methode die ik heb gebruikt wordt participerende observatie genoemd. Participeren maakt je gevoelig voor de impliciete betekenissen van alle dag in een samenleving. In de eigen cultuur is dit niet anders, maar zijn we minder gevoelig geworden voor deze impliciete betekenissen.

Ik probeer, door middel van de complexen machismo en marianismo, de leefwereld van mijn informanten begrijpelijk te maken voor de lezer. Een complex als machismo of marianismo is een verzameling van ideeŽn en overtuigingen met betrekking tot mannelijkheid en vrouwelijkheid. Zo'n complex schrijft een richtlijn voor die mannen en vrouwen zouden moeten volgen om als 'goed' in tegenstelling tot 'slecht' te boek te gaan. Deze richtlijnen beperken en bepalen dus het gedrag in meer in mindere mate van vrouwen en mannen en vertellen ons ontzettend veel over de cultuur van Cusco. Machismo en marianismo zijn als complexen geen coherente en consistente gehelen van culturele waarden en normen met betrekking tot mannelijkheid en vrouwelijkheid.[9] Dergelijke complexen zijn altijd in beweging. Het juist waarderen en interpreteren van deze complexen is van groot belang voor het slagen van mijn onderzoek.

Wie kan de vraag naar het waarom van het hoge percentage alleenstaand moederschap in Cusco beter beantwoorden dan deze vrouwen zelf. In deze logische redenering schuilt echter een klein gevaar. Het beantwoorden van deze vraag door enkel en alleen de vrouwen zelf leidt tot slechts ťťn perspectief op de situatie. Om deze reden plaats ik mijn data in de actuele wetenschappelijke discussie betreffende het onderwerp en reflecteer ik met mijn eigen ervaringen als bril op het geheel. Het is van belang om dit tijdens het lezen van mijn onderzoeksverslag in het achterhoofd te houden. Letterlijke interviewcitaten zijn geen objectieve waarheden, maar schetsen de beleving en de ervaring van alleenstaande moeders in Cusco. Mijn beweringen zijn net zo min objectieve waarheden, maar dragen bij aan sociaal wetenschappelijke inzichten over culturele complexen en verschijnselen.

Opbouw van het onderzoeksverslag

Een onderzoek begint altijd met veel literatuurstudie.Tijdens de beginfase van het verslag dat voor u ligt kwamen vragen aan bod zoals: wat is Cusco voor een stad, wat is Peru voor een land, wat is etnografisch onderzoek doen en hoe wordt een goed onderzoek vorm gegeven. Deze onderwerpen samen vormen mijn eerste hoofdstuk. Vervolgens sta ik in het tweede hoofdstuk stil bij de rol van gender en genderverhoudingen in Cusco. Gender als onderzoeksthema, bracht mij de termen machismo en marianismo. Beide culturele complexen komen in dit hoofdstuk uitgebreid aan bod naast een stukje uitleg over de betekenis en het belang van gender en genderverhoudingen in Cusco.

In het derde hoofdstuk ga ik kijken naar de relatie van gender en genderverwachtingen tot het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Tevens sta ik stil bij armoede, als ogenschijnlijke katalysator van machistisch gedrag. Het vierde hoofdstuk gaat over de mogelijkheid tot verandering. Welke verandering is natuurlijk het beginpunt. In de ogen van mijn informanten zou het wenselijk zijn als de positie van de vrouw ten opzichte van de man verbetert. Ik heb onderzocht of deze verandering eerder te bereiken is met behulp van de plaatselijke katholieke kerk, of met een NGO zoals Fairplay. Deze vragen worden beantwoordt in hoofdstuk vier. Concluderend ga ik, in het vijfde hoofdstuk, ten eerste kijken naar de resultaten in mijn zoektocht naar de oorzaken van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Ten tweede ga ik de bevindingen in relatie tot mogelijke verandering van dit gegeven uiteenzetten. Mijn conclusie laat ik eindigen met de aansporing tot het initiŽren van nieuwe NGO's. Waarom dit laatste in mijn conclusie is opgenomen, volgt uit het lezen van het onderzoeksverslag dat voor u ligt.

Hoofdstuk 1: Het werkveld en het onderzoek

Beknopte geschiedenis, demografie en politieke cultuur

Peru en Cusco in historisch perspectief

Om een beter beeld te krijgen van het huidige Cusco, ligt het voor de hand iets over de geschiedenis, demografie en politiek te vertellen van zowel Cusco als Peru. Peru is een veelzijdig land aan de westkust van Zuid-Amerika. Het is het land dat bekend is vanwege de Incabeschaving, het Andesgebergte en het tropische regenwoud. Peru telt ongeveer 27 miljoen inwoners, waarvan 45% Indianen, 37% Mestiezen, 15% blanken en 3% Japanners en Chinezen.[10] Het Spaans is de officiŽle taal, in gebieden waar het Quechua (taal van de Indianen) veel gesproken wordt is zij de tweede taal. De Spaanse kolonisatie maakte in 1572 een einde aan de Indianenheerschappij waarvan Cusco de hoofdstad was. Cusco is dan ook een koloniale stad en ligt op 3360 meter boven de zeespiegel.

Cusco heeft als bijnaam de keizerlijke stad en deze naam is afkomstig van het Quechua en betekent navel.[11] De hoofdstad van het Incarijk was genaamd Tahuantiauyu (het land van de vier windstreken) en Cusco werd de navel van de wereld genoemd. Tahuantiauyu was tijdens de komst van de Spanjaarden al ernstig verzwakt door interne twisten. De Spaanse veroveraars konden hierdoor vrij eenvoudig de macht overnemen. Cusco wordt nog altijd gezien en gepresenteerd als cultureel centrum en heilige stad van de vervlogen Indianenbeschaving.[12]

Cusco is de toeristische hoofdstad van Peru, maar heeft alles behalve de allure van een moderne stad. Daarentegen ademt zij eerder geschiedenis en cultuur. Cusco kent geen moderne hoge gebouwen; het zijn juist de vele kerktorens en kathedralen die direct in het oog springen. Het is in Cusco nog altijd gebruik dat vrouwen zwijgen wanneer ze een kathedraal of kerk passeren en dat mannen een kruisje slaan. De vele kerken vormen de basis voor de organisatie van de stad. De verdeling van de stad is in buurten die de naam van de plaatselijke katholieke kerk dragen, denk aan namen als San Miquel, Santa Ana etc. Elke buurt heeft haar eigen kerk met haar eigen beschermheilige.

Religie

Vanaf 1572 werd Peru door Spanje bestuurd en sindsdien is Lima de hoofdstad. Met het Spaanse bestuur deed het katholieke geloof haar intrede in Peru. Na driehonderd jaar Spaanse overheersing werd Peru in 1821 onafhankelijk. Peru wordt nog altijd gekenmerkt door het katholieke geloof (81% van de Peruvianen is volgens de statistieken katholiek). Naast de vele kerken en kathedralen die Cusco rijk is, zie je in elk woonhuis de binding van de bewoners met het katholieke geloof terug. Aan de muren prijken vele afbeeldingen van Het Laatste Avondmaal, met zowaar de lokale specialiteit, de cavia, op tafel, kalenders met een lijdende Jezusfiguur en veel Maria afbeeldingen.

Dat familie en familiebanden belangrijk zijn zie je aan de vele portretten en foto's van familiegebeurtenissen zoals bruiloften en de doop. Dit zijn religieuze evenementen die de relatie met het katholieke geloof onderstrepen. Katholiek en/of gelovig zijn is in Cusco traditie en geen bewuste principiŽle keuze. Gelovig zijn hoort bij het dagelijkse leven in Cusco. Alle mensen die ik gesproken heb tijdens mijn verblijf in Cusco waren religieus. Het overgrote merendeel van deze mensen noemde zichzelf katholiek. Wat mij opviel is dat katholiek zijn in Cusco heel goed samengaat met meer inheemse vormen van religie, zoals de heiligheid van bergen, kruiden en het bestaan van sjamanen. Het is in Cusco niet vreemd als je na de zondagdienst een sjamaan bezoekt tijdens periode van ziekte.

Naast het katholieke geloof en de inheemse tradities is de opkomst van het protestantisme momenteel groot in Cusco, Peru en naar verluid heel Zuid Amerika. Overal schieten evangelische kerken als paddestoelen uit de grond. Als godsdienstwetenschapper liet mij dit niet onberoerd en heb ik enkele van deze kerken bezocht. Tijdens mijn bezoek heb ik de leden gevraagd naar het waarom van hun bekeringen. Uit deze verhalen bleek dat de leden de vorm van hun religie juist wel als een principiŽle keuze zien in tegenstelling tot de vele katholieken die ik had gesproken. Nog sterker dan dit gegeven was bij hen de afwijzing van het katholieke geloof merkbaar. Katholieke mannen zouden naar verluid door de week hun vrouw slaan, de hele week overmatig alcohol drinken en op zondag weesgegroetjes brengen om zo hun eindbestemming in het hiernamaals verzekeren.

Wat mij in zijn algemeenheid opviel in de verhalen van deze bekeerlingen is dat zij een strenge, al dan niet protestantse, moraal op het gebied van seksualiteit, alcoholgebruik en familiewaarden nodig lijken te hebben als richtsnoer in hun leven. Gelovig worden om van de drank af te komen, is bijvoorbeeld een veelvoorkomend argument voor bekering tot het protestantse geloof in Cusco. Later blik ik hier uitgebreider op terug. Religie is in welke vorm dan ook onmisbaar in het leven in Cusco, zij het uit traditie, zij het een principiŽle keuze of als gewoon oude culturele gebruiken. Het is een integraal onderdeel van het leven in Cusco en onlosmakelijk verbonden met de Peruviaanse nationaliteit.

Politiek

Peruviaanse politiek wordt vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw gekenmerkt door een grote diversiteit aan meningen en stromingen. Peru kende dictaturen en stromingen zoals het liberalisme en socialisme. De maoÔstische guerrillabeweging Lichtend Pad wordt door historici vaak als climax van deze continue botsing van ideologieŽn gezien. Deze vernietigende strijd ontketende een periode van economische neergang.[13]

Peru maakt vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw grote maatschappelijke veranderingen door. Voor de jaren negentig lagen de centra in de land- en mijnbouweconomie in de Andes, vanaf de jaren negentig trekken miljoenen Peruvianen vanuit het Hoogland naar de steden aan de kust voor een economisch betere toekomst in de industriŽle sector.[14] Peru wordt sinds deze periode als democratie bestuurd door een president, die elke vijf jaar gekozen wordt.

Verslagen door illusies en geteisterd door armoede en geweld stemden de Peruvianen in 1990 op Alberto Fujimori. Fujimori volgde Alan Garcia op. Diens presidentstermijn liep vanaf 1985 en werd gekenmerkt door economische teruggang en sociale onrust in het land. In deze tijden war er sprake van ernstige inflatie en van corruptie.[15] Fujimori beloofde in 1990 de verslagen Peruvianen werk, technologische vooruitgang en ook eerlijkheid. Dit voorzag hij als mogelijk door het opnieuw aanroepen van dictatuur en een grote invloed voor het leger. Kortom Fujimori maakte vanaf 1990 de dienst uit, geholpen door zijn vele legeraanvoerders.[16] Fujimori maakte ondanks zijn mooie beloftes, geen einde aan de economische malaise in Peru en stond in 2008 en 2009 terecht voor de mogelijke wandaden die tijdens zijn bewind zijn uitgevoerd. Het gaat hierbij om schending van mensenrechten, corruptie en de harde aanpak tegen het Lichtend Pad.[17] Er is anno april 2010 nog geen definitieve uitspraak tegen de ex-president.

Alejandro Toledo volgde Fujimori op. Ook deze president bracht geen aanzienlijke economische verbetering en werd in mei 2006 vervangen door de huidige president Alan Garcia. Waarom deze man een tweede termijn en dus een tweede kans kreeg? Deze vraag heb ik aan veel Peruvianen voorgelegd, hoe kun je tenslotte iemand in het zadel hijsen die jouw land in sociale onrust en in een economisch dieptepunt achterliet? Simpel, 'Garcia was nog een joven [18] in 1985, inmiddels weet hij echt wel hoe het moet, hij is toch volwassen geworden.'[19] Deze gedachtegang wordt begrijpelijk door dit in verband te brengen met het culturele complex machismo. De jonge man, die nog geen verantwoordelijkheden hoeft te kennen en te nemen, wordt een heleboel niet aangerekend. Nu hij echter volwassen is, wordt er van hem verwacht dit gedrag achter zich te hebben gelaten en verantwoordelijk te zijn.

Huisvesting in Cusco

Het centrum van Cusco is in zijn geheel het toonbeeld van Spaanse koloniale architectuur. Grote vierkante pleinen voorzien van groteske katholieke kathedralen en de vele straten vullen het landschap. Overdag komen met name mannen en toeristen samen op deze pleinen en nemen zij plaats op een van de vele bankjes. In het weekend is ditzelfde plein, naast toeristen, gevuld met families, spelende kinderen en stelletjes die elkaar zonder gÍne innig omhelzen.

Opvallend aan het stadsaangezicht van Cusco zijn naast de koloniale architectuur, de ijzeren draden die uit de daken van woningen omhoog steken. Deze lijken op het eerste gezicht bestemd voor de aanbouw van een extra verdieping. Echter bijna nergens wordt er gebouwd, dit is niet zonder reden. Deze huizen 'in constructie' worden ontzien van onroerende zakenbelastingen. De meerderheid van de huizen zijn privť bezit. Het huis is dan ook een belangrijk onderdeel van het erfgoed. Daarnaast zijn de huurprijzen exorbitant hoog. Het is in Cusco dan ook gebruikelijk om al op jonge leeftijd een stuk grond te huren waar je zodra het mogelijk is begint met de bouw van je latere huis.

In Cusco is er een bijzonder groot contrast tussen de volksbuurten met haar onverharde wegen en slecht afgewerkte huizen en de chique buurten. De chique buurten van Cusco kennen heuse villa's waar kosten noch moeite worden gespaard voor een origineel bouwwerk. Deze villawijken steken schril af tegen de simpele huisvesting in de vele volksbuurten. Volgens mijn informanten wordt er door 'de rijken' niets gedaan om de armoede in Cusco te bestrijden. Het enige waar deze 'rijken' zich druk om zouden maken is de criminaliteit die hun villa van nature over zich afroept. De mensen die in deze chique wijken wonen zijn voornamelijk politici, winkeleigenaren en huisjesmelkers.

De locale markt, een bron van informatie

Cusco kent vele markten en deze markten zijn een waardevolle bron aan informatie over het leven in Cusco. Deze markten vinden plaats in grote overdekte hallen waar groente, fruit, vlees en vis verhandeld worden door met name plattelandsvrouwen. Ze zijn overal in Cusco te vinden en zien er altijd bruisend en gemoedelijk uit. De plattelandsvrouwen die hier werken hebben echter een ambigue status en kennen een moeilijk verleden. Dit komt omdat zij ten eerste werkende vrouwen zijn en ook nog eens trots op hun inheemse achtergrond. Deze twee aspecten wekten bij veel 'modernere' Peruvianen in het verleden een afgrijzen op. De 'moderne' vrouw in Cusco hoorde niet te werken en hoorde al helemaal niet geassocieerd te willen worden met het platteland of Indiaanse voorouderen.

De marktvrouwen zijn door de geschiedenis heen dan ook bespot en gewantrouwd. In de ogen van de moderne stadbewoners waren deze vrouwen domme en makkelijke vrouwen zonder eergevoel. Tegenwoordig lijkt iedereen eraan gewend te zijn, en zit zowel de zakenman met zijn familie, als de toerist, als de jongere bij deze vrouwen aan een van de vele sapbarretjes. Deze barretjes liggen bezaaid met lokale kranten. Alle dagen heb ik deze barretjes bezocht om deze kranten te lezen en met de marktvrouwen een praatje te kunnen maken. Tijdens deze bezoeken leerde ik veel over het leven van deze vrouwen en over het dagelijks leven in Cusco. Deze vrouwen trekken bijvoorbeeld iedere ochtend voor dag en douw van het platteland naar de stad om bijna vijftien uren achter elkaar sapjes te persen en praatjes te maken. Totaal vermoeid gaan ze 's avonds weer terug naar hun gezin op het platteland met wat zuur verdiend geld. Het leven van deze vrouwen is een goed voorbeeld van de armoede in Cusco.

De financiŽle crisis in Cusco en Peru

In Nederland horen we vanaf eind 2008 niets anders dan crisis voor en crisis na. Wat is eigenlijk de impact van deze crisis in een stad, zoals Cusco, dat praktisch leeft van het toerisme. Peru heeft als land een normaal Bruto Nationaal Product vanwege de winning en export van olie, gas, goud, zilver en koper. De verdeling van deze rijkdommen is echter beperkt. De aandelen zijn veelal in buitenlandse handen. Cusco leeft voor 95% van het toerisme en wordt dus heel hard getroffen door de huidige economische crisis. Ongeveer 75% van de beroepsbevolking in Cusco werkt in de officieuze dienstverlenende sector als taxi chauffeur, marktkramer, straatventer etc. Uit de berichten reisbureaus blijkt het toerisme voorlopig drastisch achter te lopen op de jaren voor 2009.[20]

Het wordt voor vele NGOīs en stichtingen in Peru erg moeilijk om hun werk voort te zetten door een gebrek aan subsidiŽring. De meeste Europese landen zien Peru vanaf 2010 niet meer als ontwikkelingsland. Dit heeft als gevolg dat er geen overheidssubsidie meer wordt verstrekt aan Peruviaanse projecten. De grote NGOīs in de wereld zoals UNICEF en het World Food Program volgen in hun beleid de overheden. Alle stichtingen in Peru die van de hulp van deze organisaties afhankelijk zijn, zullen waarschijnlijk verdwijnen.[21] De vooruitzichten zijn dus weinig positief.

Culturele verschijnselen

Culturele verschijnselen in kaart brengen

Fairplay als organisatie stelt zich het verbeteren en dus veranderen van het leven van alleenstaande moeders als doel. Deze verbetering is het begin van een emancipatiebeweging onder deze alleenstaande moeders. …ťn van de onderdelen van mijn onderzoek behelst het in kaart willen brengen van de mate van het succes hiervan. Een dergelijk doel vraagt om het gebruik van goede onderzoeksmethoden en technieken.

Etnografie is zo'n methode binnen de sociale wetenschappen en heeft als doel culturele fenomenen te bestuderen. Volgens Hammersley en Atkinson houdt de meest karakteristieke vorm van etnografisch onderzoek in dat de onderzoeker participeert in het dagelijks leven van mensen voor een bepaalde periode. In deze periode kijkt hij of zij naar wat er gebeurt, luistert naar wat er wordt gezegd en vragen stelt.[22] Oftewel mijn taak als onderzoeker in Cusco is het verzamelen van zoveel mogelijk informatie en licht werpen op die zaken die de focus van mijn onderzoek zijn.

Het belangrijke inzicht van antropoloog W. Goodenough dat gedrag in een cultuur altijd legitiem moet zijn voor de andere leden van deze cultuur, heb ik als rode draad genomen tijdens het interpreteren van mijn data.[23] Hoe de alleenstaande moeders in Cusco hun wereld zien en hoe zij betekenis en motivatie construeren is in overeenstemming met impliciete en expliciete gedeelde waarden en normen die van kracht zijn binnen hun cultuur.

Cultuur zelf is een moeilijk te omvatten concept. De processen, structuren, betekenis, gedragscodes, normen en waarden van een cultuur liggen besloten in de kleine routines van alle dag. Sherry Ortner benoemt dit in het artikel 'Theory and anthropology since the sixties' als volgt; '(..) the little routines people enact, again and again, in working, eating, sleeping, and relaxing, as well as the little scenarios of etiquette the play out again and again in social interaction. All of these routines and scenarios are predicated upon and embody within themselves, the fundamental notions of temporal, spatial and social ordering that underlie and organize the system as a whole.'[24]

Cultuur als concept is niet eenduidig, in de wetenschappelijke discussie wordt het volgende statement van Clifford Geertz vaak ter illustratie hiervan gebruikt. 'The concept of culture I espouse is essentially a semiotic one. Believing with Max Weber, that man is an animal suspended in webs of significance he himself has spun, I take culture to be those webs, and the analysis of it to be therefore not an experimental science in search of law but an interpretive one in search of meaning.'[25]

Tijdens mijn onderzoek sluit ik mij aan bij de idee van cultuur omschreven door Geertz en Spradley. Cultuur werkt volgens Spredley als een cognitieve kaart, als een gids voor hoe we ons gedragen en hoe we onze ervaringen interpreteren. Dit geldt niet specifiek voor elke situatie maar werkt meer als een set van principes, mensen zijn geen kaartlezers maar ze zijn kaartmakers.[26] Mijn onderliggende vraag bij het willen leren kennen van een onbekende cultuur is, waarom zijn de dingen zoals ze zijn en niet anders? Waarom doen mensen de dingen zoals ze doen en niet anders? Wat zijn de motieven en doelen van de ander? Hoe wordt de ander bepaald door culturele definities zoals ras, gender, leeftijd, klasse etc?

Antropologie als onderzoeksdiscipline onderzoekt algemene gedeelde waarheden van een cultuur. Om hier een voorbeeld van te geven blik ik terug op een kookles bij Fairplay. Elke woensdagavond stond tijdens mijn verblijf in Cusco in het teken van het gezamenlijk bereiden van traditionele Peruviaanse gerechten door de docentes, de leerlingen en de vrijwilligers. Tijdens ťťn van deze avonden was het mijn taak de bloemkoolroosjes los te maken van haar stronk. Met goede wil begon ik de nog gebundelde roosjes van de stronk te snijden en in een pan te doen. Verbijsterd werd ik aangekeken door de Peruviaanse docentes, wist ik dan echt niet hoe ik bloemkool moest bereiden? Elk roosje, hoe klein ook, moest losgemaakt worden van haar buurmanroosjes. Ik voelde me wat te kijk gezet en wilde nog inbrengen dat mijn manier in Nederland gebruikelijk is, maar gaf me al snel gewonnen en bedacht me dat mijn eigen vertrouwde gebruiken ook cultureel geconditioneerd zijn.

De Franse antropoloog Levi-Strauss stelt dat antropologisch veldwerk de voeder van deze twijfel is. 'This anthropological doubt consist not merely in knowing that one knows nothing, but in resolutely exposing what one knows, even one's own ignorance, to the insults and denials inflicted on one's dearest ideas and habits by those ideas and habits which may contradict them to the highest degree.'[27] Deze antropologische twijfel en verwondering over de kleinste gebruiken maakten voor mij etnografisch onderzoek steeds weer een interessante onderneming.

Etnografisch onderzoek

Etnografisch onderzoek begint altijd met een probleemstelling begeleid door een groep van deelvragen, door de vader van de functionele antropologie Malinowski, ook wel foreshadowed problems genoemd.[28] Mijn grote vraag tijdens dit onderzoek is wat de visie is van alleenstaande moeders in Cusco op het hoge percentage alleenstaand moederschap. Daarnaast heb ik mij willen verdiepen in de rol van de kerk en Fairplay in relatie tot de mogelijkheid van verandering. Waar een onderzoeker het veld zou moeten betreden is volgens Hammersley en Atkinson, de auteurs van het werk Ethnography: principles in practise, op voorhand niet bekend. Het kunnen meerdere locaties zijn zolang de locatie maar aan bepaalde randvoorwaarden voldoet. De onderzoeker moet een minimale duur in het veld participeren bij een afgebakende groep informanten. Voor mij werd dit de organisatie Fairplay, er werkten tijdens mijn verblijf elf alleenstaande moeders en twaalf waren er in opleiding. De vrouwen waren op voorhand bekend met het doel van mijn verblijf en hadden aangegeven mee te willen werken aan eventuele interviews.

Hammersley en Atkinson wijzen erop dat een etnograaf het veld bijna nooit betreedt met een reeds vastgestelde theorieŽn en allerlei bedachte hypotheses. Mijn uitgangspunt tijdens het uitvoeren van mijn etnografisch onderzoek was dan ook de afwezigheid van gedetailleerde kennis over de sociale fenomenen en culturele betekenissen in Cusco. Door middel van mijn participerende observatie bij Fairplay en de interviews met de alleenstaande moeders, wil ik dit gebrek aan ontbrekende kennis gedeeltelijk opheffen. Participerende observatie en het afnemen van interviews vallen onder de noemer veldwerk. Veldwerk laat zich omschrijven als 'ervaring in het veld'. Het is het meest essentiŽle gereedschap voor de sociale en culturele antropologie.[29] De definitie van Amit bevat alle ingrediŽnten voor een compleet beeld van veldwerk. 'Fieldwork involves travel away, preferably to a distant locale where the ethnographer will immerse him/herself in personal face- to-face relationships with a variety of natives over an extended period of time.'[30]

Spradley benoemt dat participerende observatie een machtig gereedschap is voor het binnendringen in de manier van leven van mensen.[31] Volgens Spradley is dit binnendringen een cyclisch proces wat kan leiden tot adequate beschrijvingen van culturele betekenis. Participatie zou de onderzoeker gevoelig maken voor de impliciete kennis van alle dag. De expliciete kennis die je als onderzoeker vergaart door het bevragen van je informanten levert kennis op die gelijk staat aan de beleving van de informanten. Ik heb voor deze benadering gekozen om de vrouwen die in hun dagelijks leven niet gehoord worden, een stem te geven. Vanuit de beleving van de informanten volgt zo een verklaring van binnenuit op mijn onderzoeksvraag, oftewel een emic verklaring. Deze verklaring is echter niet voldoende om op wetenschappelijke wijze culturele fenomenen te verklaren. Ik heb deze verklaring dan ook kritisch bevraagd met behulp van literatuur. Dit heb ik gedaan om de diepere lagen van de emic verklaring te kunnen ontrafelen en in de wetenschappelijke discussie te plaatsen. Deze diepere verklaring die uitstijgt boven de exacte weergave van de beleving van mijn informanten wordt de etic benadering genoemd. Het contrastpaar emic tegenover etic is afkomstig uit de linguÔstische antropologie en is geÔntroduceerd door Kenneth Pike.[32]

Mijn informanten

Mijn eerste groep informanten bestaat uit een groep van elf vrouwen. Deze vrouwen zijn allemaal ťťn jaar in dienst van Fairplay nadat zij succesvol de opleiding tot Spaanse lerares praktijk of grammatica hebben afgerond. Van de elf vrouwen zijn er zes praktijklerares en vier lerares grammatica. Acht van deze vrouwen hebben respectievelijk een leeftijd van 26-34 jaren, ťťn vrouw is 39 en ťťn 42. Ik geef dit zo uitgebreid weer omdat een gemiddelde leeftijd geen goed beeld zou geven van de onderzoeksgroep. Van de elf vrouwen hebben er tien de middelbare school afgemaakt. Ze zijn vervolgens aan een vervolgopleiding begonnen. Van de tien vrouwen die voor een vervolgopleiding hebben gekozen, zijn er vier die een opleiding op MBO niveau hebben gevolgd, drie op HBO niveau en drie op universitair niveau. Slechts vijf vrouwen hebben deze opleidingen afgerond, de andere vijf zijn afgehaakt vanwege een zwangerschap.

Van de elf vrouwen zijn er drie op het platteland opgegroeid en de andere acht zijn opgegroeid in een stedelijke omgeving. Veel van deze vrouwen komen uit Arequipa, een stad die nabij Cusco ligt, maar met minder beroepsperspectief. Alle elf vrouwen hebben de Peruviaanse nationaliteit. Uiterlijke kenmerken verraden bij sommige vrouwen hun Indiaanse voorouderen. Van de elf vrouwen zijn er tien katholiek en ťťn vrouw is Mormoon. Alle vrouwen geven aan religieus te zijn en het geloof als onderdeel van de cultuur te zien in Cusco. Tien van de elf vrouwen zijn ongehuwd gebleven. Eťn vrouw is gehuwd, maar haar man zit ten tijde van het onderzoek in een afkickkliniek om van zijn alcoholprobleem af te komen. Gemiddeld hebben de vrouwen twee Š drie kinderen.

Mijn tweede groep informanten bestaat uit twaalf vrouwen die de opleiding tot lerares Spaans volgen bij Fairplay. De leeftijd van deze vrouwen ligt tussen de 24 en 37 jaren met een uitschieter van 48. Allemaal hebben ze de middelbare school afgemaakt. Elf van de twaalf hebben een vervolgopleiding gevolgd, waarvan zes op MBO niveau, twee op HBO niveau en drie op universitair niveau. Zeven vrouwen hebben de opleiding afgerond, de andere vier zijn gestopt vanwege een zwangerschap. Van de twaalf vrouwen komen er twee van het platteland en de overige vrouwen komen uit Cusco of Arequipa. Voor het verhuizen naar Cusco hebben de vrouwen van groep twee dezelfde argumentatie als de vrouwen uit de eerste groep. Het beroepsperspectief in Cusco is beter dan in Arequipa of op het platteland. Alle twaalf vrouwen hebben de Peruviaanse nationaliteit, ook voor deze groep geldt dat er bij een paar vrouwen duidelijk Indiaanse wortels aanwezig zijn. Alle vrouwen uit deze groep geven aan katholiek te zijn en zien religie als een vast onderdeel van het leven in Cusco. Slechts ťťn vrouw is getrouwd geweest, de andere vrouwen zijn nooit getrouwd. Gemiddeld hebben ook de vrouwen uit de tweede groep twee Š drie kinderen.

Methode van dataverzameling

Ik heb gekozen voor dataverzameling, naast participerende observatie, voor het afnemen van kwalitatieve semi-gestructureerde korte en voornamelijk diepte interviews. Ik sluit mij aan bij Kvale die stelt dat het doel van kwalitatief interviewen het verkrijgen van beschrijvingen van de levenswereld van het subject is.[33] Het voordeel van het gebruik van semi-gestructureerde interviews was dat het mij de mogelijkheid bood tot directe reflectie en aanvulling op mijn gestelde vragen. Dit heeft een voordeel van verduidelijking voor zowel mijzelf, maar ook voor de betreffende informant. Ik heb geprobeerd om in alle gevallen de vrouwen zelf de richting van het interview te laten bepalen zonder teveel af te dwalen van mijn beoogde structuur. Indien nodig stuurde ik het interview bij om de gewenste vragen te kunnen stellen en antwoorden te krijgen.

Ik lette gedurende de interviews vooral op nieuwe elementen die zouden kunnen bijdragen aan een completer beeld van het onderwerp. Als er nieuwe elementen aan bod kwamen, probeerde ik hier zoveel mogelijk over te weten te komen en ze te implementeren in de resterende interviews. Voorafgaand aan de afname van de interviews heb ik interviewschema's opgesteld met onder andere aspecten over de gezinssamenstelling, in grove lijn het verleden, armoede, gender (machismo) en het geloof.

Zoals gezegd bestond mijn groep informanten uit twee groepen. Met de eerste groep van elf docentes ging ik vrij intensief om. Vier weken lang kreeg ik zes uren per dag privť-les in de Spaanse grammatica en praktijk van in totaal acht verschillende docentes. Naast deze privť-lessen kookten we elke woensdag samen en speelden we volleybal op de zaterdagochtend. De kooklessen eindigden nogal eens in de plaatselijke salsadiscotheek en de volleybalochtenden eindigden veelal in goede gesprekken. Naast deze formele informanten ben ik ook ontzettend veel te weten gekomen door het verblijf in mijn gastgezin. Mijn gastgezin bestond uit een vader en moeder met vier dochters met eventuele aanhang en kinderen. De vader des huizes woonde niet echt bij de familie in. Officieus was het paar gescheiden, hij woonde dan ook in het tuinhuisje en kwam zo nu en dan mee eten. Zijn vrouw heeft mij toevertrouwd dat het samenleven al in een vroeg stadium niet meer ging. Hij zou een behoorlijke drinker zijn met een vervelende dronk. Het gastgezin bestond uit vijf volwassen vrouwen van twee generaties. Bij deze vrouwen kon ik tijdens de vele gemeenschappelijke maaltijden ook altijd met mijn vragen terecht.

De tweede groep informanten heb ik slechts ťťn keer opgeroepen voor een interview dat meer als controle diende dan echt om nieuwe informatie te verzamelen. Ik heb bij deze vrouwen min of meer dezelfde vragen gesteld om te kijken of dezelfde patronen zich zouden herhalen. Deze vrouwen heb ik dus ook niet goed leren kennen en het is heel goed mogelijk dat er informatie voor mij is achtergehouden. Toch acht ik deze interviewreeks nuttig omdat er inderdaad soortgelijke verklaringen werden gegeven voor het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco.

Het interviewen

De eerste reeks interviews met de eerste groep vrouwen heb ik afgenomen in rustige cafťs, in klaslokalen en bij de vrouwen thuis. De tweede reeks interviews met deze vrouwen, die inging op het levensverhaal van de vrouwen, was exclusief bij ze thuis. Dit om een veilige omgeving te creŽren waarbinnen de vrouwen zich voldoende op hun gemak zouden voelen hun levensverhaal met mij te delen. Deze tweede reeks interviews was verreweg het zwaarst en het meest indrukwekkend. Bewondering, verbazing en respect vielen mij ten deel tijdens het afnemen van deze interviews vanwege de heftigheid van de levens van deze vrouwen. De laatste reeks interviews met deze eerste groep vrouwen ging over hun beleving van religie en deze heb ik afgenomen in de klaslokalen van Fairplay. Wat opvallend is aan deze interviews is dat de beleving van religie voor deze vrouwen gekenmerkt wordt door veel dezelfde patronen. Hier zal ik bij de bespreking van de rol van religie en de kerk op terugkomen.

De tweede groep, de twaalf docentes in opleiding, heb ik in het opleidingslokaal van Fairplay geÔnterviewd aangezien ik buiten deze interviews geen contact had met de vrouwen. Deze vrouwen heb ik eenmalig geÔnterviewd over hun levensverhaal met speciale aandacht voor armoede, gender (machismo) en hun geloof. (zie bijlage I, II & III) Tijdens alle interviews heb ik geprobeerd de betekenis van uitspraken te destilleren, interpreteren en terug te geven voor feedback. Het voordeel hiervan is dat de interpretatie heel nauw blijft aansluiten bij de betekenis van de uitspraken van de vrouwen. Heel bewust heb ik geprobeerd dicht bij het zelfbegrip van de docentes te blijven. Alle interviews zijn opgenomen zodat ik ook na verloop van tijd nog steeds dicht bij de betekenis van de uitspraken kan blijven.

Tijdens het afnemen van mijn semi-gestructureerde interviews hield ik in mijn achterhoofd dat ik als onderzoeker geen objectief meetinstrument ben. Als vrouw, opgegroeid in Nederland in een middenklasse milieu, ben ik niet vrij van culturele normen en waarden. Neutraliteit bleek vooral moeilijk bij het aanhoren van verhalen van de vrouwen over seksueel, lichamelijk en geestelijk misbruik. Ik heb dit proberen op te lossen door mijn interpretaties te baseren op de culturele waarden, betekenissen en houdingen van mijn informanten zelf. Mijn onderzoekshouding laat zich dan ook omschrijven als intersubjectief en reflexief.

De relatie met mijn informanten

De relaties met mijn informanten, van de eerste groep, heb ik opgebouwd op basis van vertrouwen. Deze relaties zouden zo een ruimte waarborgen waarbinnen de vrouwen zo vertrouwd met mij zouden geraken, dat ze veel van zichzelf en hun leven konden blootgeven. Dit blootgeven stimuleerde ik door hun keuzes te erkennen en te steunen. Mijn rol als buitenstaander die binnenkort ook weer uit het leven van mijn informanten zou verdwijnen, heeft vermoedelijk een positief effect gehad op het willen vertellen van persoonlijke verhalen. Zonder directe consequenties binnen hun sociale omgeving konden de vrouwen aan mij al hun zorgen kwijt, aangezien ik deze zorgen toch weer met mij mee naar huis zou nemen.

Ik heb zelfs het idee gehad dat ik als psycholoog werd ingezet hier en daar. Zo werd ik bijvoorbeeld gebeld door een docente met wie ik al een uitgebreid interview had gehad, of ik nog een keer langs kon komen. Ze wilde nog wat op haar verhalen tot dusver aanvullen. Eenmaal bij haar thuis op de bank, begon ze vrij vlot te huilen en volgde er een relaas over haar moeilijke situatie en alle oneerlijkheid die haar had getroffen in haar leven. Voor mij niets nieuws, ze had het allemaal al met me gedeeld in het eerdere interview. Toch voelde zij kennelijk de behoefte hier langer op door te gaan. De gevoelens die ik had opgeroepen met mijn vragen waren mede mijn verantwoordelijkheid dus probeerde ik haar als een vriendin te troosten, al had ik een bepaalde moeite met deze rol.

Ik voelde me op dat moment geen vriendin en ook geen onderzoeker, wat ik dan wel was, was me direct niet duidelijk. Achteraf gezien waren we ineens gewoon twee mensen, de ťťn met verdriet en een ander die troost. Na deze middag was onze relatie helaas veranderd, ze was afstandelijker geworden. Vermoedelijk werd deze afstand gecreŽerd door schaamte van haar kant dat ze zich zo had laten gaan en speelde er ongemakkelijkheid mee van mijn kant. Ik besloot voor dit soort situaties te waken, zodat mijn relaties met de andere vrouwen niet dezelfde verandering zouden doormaken. Kennelijk is het in Cusco ongehoord je zo te beklagen en deze grenzen wilde ik zo veel mogelijk respecteren. De behoefte om in een beperkte mate met een buitenstaander de zorgen te delen, bestond in elk geval wel onder mijn informanten. Een tweede interview of extra vragen waren dan ook nooit een probleem.

Mijn aanwezigheid stimuleerde de vrouwen in hun toekomstdromen en verlangens. Vele malen heb ik moeten vertellen over de landen die ik heb bezocht, hoeveel vierkante meter mijn huis is en hoe gemakkelijk het is om in Nederland te studeren en te werken. Allemaal wilden ze een soortgelijke toekomst voor hun kinderen. De gedachte dat dit waarschijnlijk nooit realiteit zal worden hebben we bewust niet uitgesproken.

DefiniŽring, conceptualisering en ruisfactoren

Een juist begrip van begrippen

Voor alle concepten geldt dat ik ze voor een juiste weergave zo accuraat mogelijk heb willen beschrijven. Het is van belang concepten te definiŽren in hun historische en met name culturele context. De definiŽring heb ik vooraf laten gaan aan het interpreteren van mijn onderzoeksmateriaal. Dit om te voorkomen dat ik alleen zou teruglezen wat het meest aansluit in de letterlijke beschrijvingen van mijn informanten. Ik heb vervolgens de beleving van mijn informanten centraal gesteld. Een goede definiŽring sluit misbegrip niet uit maar verkleint de kans erop aanzienlijk. Ook is deze precieze definiŽring een manier om te laten zien hoe de concepten zijn ingebed in de Peruviaanse samenleving. Door hier niet ver van af te wijken blijf ik trouw aan de betekenis van de concepten zoals die volgens mijn informanten in de Peruviaanse cultuur gelden.

Naast het inzien van het belang mijn materiaal te beschouwen in de culturele context van mijn informanten, heb ik nog een ander idee willen nastreven. Dit idee is tegen een al te sterke conceptualisering van alleenstaand moederschap. De alleenstaande moeder bestaat namelijk niet. Alleenstaand moederschap moet gezien worden als een variabele factor en een onderdeel van identiteit, niet als een identiteit op zich. Elk individu wordt gevormd door de subjectieve invulling van zijn of haar eigen genderbegrenzingen en door persoonlijke omstandigheden en ervaringen.[34] Identiteitsvorming moet worden gezien als een proces dat is opgebouwd uit vele lagen die met elkaar verweven zijn.

Het moederschap is voor mijn informanten slechts ťťn van de ingrediŽnten die deel uitmaken van hun identiteitsvorming. Mijn informanten presenteren zich vaak enkel als een alleenstaande moeder, hieruit blijkt het belang van het alleenstaand moederschap in het dominante discours van Fairplay. Mijn informanten zijn enkel welkom bij Fairplay als alleenstaande moeder. Het belang van het alleenstaande moederschap als identiteitsmarker wordt zo voor deze groep vrouwen tot een enigszins onnatuurlijk niveau getild. Tijdens mijn participerende observatie was het voor mijn informanten niet mogelijk zich anders te presenteren dan als een 'alleenstaande moeder'. Dit gegeven moet van invloed zijn op geweest op hoe de vrouwen zich gedroegen in mijn bijzijn en op hetgeen ze mij vertelden. Bij het interpreteren van mijn onderzoeksmateriaal heb ik dit gegeven in mijn achterhoofd gehouden. Deze invloed of ruis is achteraf niet te verwijderen en dus verweven in mijn onderzoeksresultaten.

De rol van taal

Om te kunnen binnendringen in de manier van leven van de docentes Spaans bij Fairplay is het noodzakelijk om met hen te kunnen communiceren. Taal, non-verbaal en verbaal is het belangrijkste middel hier toe. In Peru wordt Spaans gesproken, kennis van de Engelse taal is nagenoeg afwezig. Dit betekende dat ik mijn Spaans niet alleen moest opfrissen, maar ook redelijk zou moeten spreken binnen een afzienbare tijd. Dit besloot ik te doen door naast veel uren thuisstudie in Peru les te nemen bij mijn informanten. Deze privť-lessen leenden zich goed leende voor het aangaan en opbouwen van vertrouwensbanden met mijn informanten.

Taal is veel meer dan een weerspiegeling van de werkelijkheid. De manier waarop iets gezegd wordt zegt bijvoorbeeld iets over de mogelijke psychische gemoedstoestand van de spreker. Nationaliteit, etniciteit, sekse, klasse en opleidingsniveau zijn vaak ook af te leiden door het aanhoren van een spreker.[35] In een vreemde taal is dit echter een stuk lastiger, in een vreemde taal gaat het toch vooral om de vertaling naar de eigen taal. Doordat ik alle communicatie in Cusco in het Spaans heb moeten doen heb ik bepaalde gedetailleerde informatie niet kunnen oppikken. Deze extra informatie die voor moedertaalsprekers overduidelijk is, ging grotendeels verloren door de vertaalslag die ik heb moeten maken. Ik heb dit probleem proberen op te vangen door ten eerste de taal zo snel en zo goed mogelijk proberen te beheersen. Ten tweede heb ik dit proberen op te vangen door te letten op de non-verbale communicatie om zo toch nuances aan te kunnen brengen. Ook heb ik me laten sturen door kleding en uiterlijke verzorging. Deze aspecten komen niet in de buurt van wat een moedertaalspreker zou kunnen afleiden door het aanhoren en zien van een spreker, hier ben ik me bewust van gebleven bij het interpreteren van de resultaten. Ook dit ontbreken van details is achteraf niet aan te vullen op de onderzoeksresultaten.

Doel van onderzoek

Culturele verschijnselen duiden en alleenstaande moeders een stem geven

Nieuwsgierigheid naar het waarom van sociale verschijnselen is mijn grote drijfveer geweest tijdens mijn onderzoek; het willen begrijpen van het waarom van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Ik heb dit willen begrijpen vanuit de beleving van de alleenstaande moeders zelf. Hun verhalen en mijn observaties heb ik gekoppeld aan relevante wetenschappelijke literatuur om ze zo van een theoretisch kader te voorzien en in de wetenschappelijke discussie te kunnen plaatsen.

Binnen de wetenschappelijke discussie is mijn doel het bereiken van geldigheid. Geldigheid zie ik als het streven naar een zo goed mogelijke verantwoording en explicitering van mijn standpunten. Mijn uiteindelijke doel is meer maatschappelijk. Vrouwenrechten zijn ook mensenrechten al wordt dit idee lang niet overal nageleefd. In veel landen wordt de vrouw echter nog altijd onderdrukt in de vorm van sekseongelijkheid. Met mijn onderzoek wil ik voor de verandering een stem geven aan de ongehoorde alleenstaande moeders van Cusco.

Hoofdstuk 2: Het belang van gender

Alleenstaand moederschap in Cusco

Alleenstaand moederschap geen zeldzaam verschijnsel

Alleenstaand en ook ongehuwd moederschap zijn in Cusco allerminst zeldzame verschijnselen. Cusco kent van oudsher een hoog percentage ongehuwde en/of alleenstaande moeders. Mijn informanten vertellen mij dat zij zich geaccepteerd voelen in Cusco. Zij worden in het dagelijks leven door hun directe omgeving absoluut niet 'met de nek aangekeken'.[36] Ongehuwd moederschap gaat in tegen de traditionele culturele normen van Cusco. Toch is er in Cusco sprake van een tolerante houding ten opzichte van ongehuwde en alleenstaande moeders.

Hier zijn meerdere reden voor aan te dragen, ten eerste is de meerderheid van de moeders in Cusco alleenstaand en/of ongehuwd. Dit kan niet anders dan geaccepteerd worden, deze moeders vormen immers de meerderheid. Wat ten tweede ook van groot belang is bij de acceptatie en tolerantie van deze moeders in Cusco, is het katholiek geloof. Een katholieke samenleving is een samenleving waar menselijke zonden vergeven kunnen worden.[37] Dus de vrouw haar gemeenschap voor het huwelijk wordt haar vergeven. Ten derde genieten alleenstaande moeders respect en status door het moederschap. Wat ten slotte van belang is in Cusco bij de acceptatie van deze vrouwen is het door zowel mannen als vrouwen geaccepteerde machismo.

Doordat vrouwen het bestaan van de macho accepteren als onderdeel van hun cultuur, accepteren zij hiermee het machogedrag ook. Gechargeerd zou je kunnen zeggen dat vrouwen er niets aan kunnen doen dat Cusco veel macho's kent die je zwanger maken en in de steek laten, deze macho's kunnen er ook niets aan doen, 'zij zijn nou eenmaal macho's.[38] Het is voor mijn informanten aantrekkelijk om al het negatieve in hun leven af te schuiven op dit machismo. Waar ze niet graag bij stil staan is dat ze zelf ooit voor de charmes zijn gevallen van zo'n stoere en mannelijke man. Mijn informanten zien machismo als de oorzaak bij uitstek van hun ongehuwd en/of alleenstaand moederschap. Met andere woorden zij verbinden hun alleenstaand moederschap aan de geldende genderverhoudingen, genderidentiteiten en genderverwachtingen in Cusco.

Genderverhoudingen in Latijns Amerika

Overal ter wereld is gender een ordeningsprincipe. Het belang dat een samenleving hecht aan de sociale indeling op basis van gender is echter verschillend.[39] Voor heel Latijns Amerika geldt dat gender een zeer krachtig organisatieprincipe is binnen verschillende domeinen van het sociale leven.[40] Deze constatering roept de vraag op naar de wijze waarop culturele betekenis aan mannelijkheid en vrouwelijkheid wordt toegekend. De sterke indeling naar sekse leidt ook tot de aanname van duidelijke tweedeling, man en vrouw. Volgens Moore is dit ten onrechte aangezien zowel 'de man' als 'de vrouw' geen homogene culturele eenheid vormen.[41] Juist binnen de categorieŽn zelf bestaan er weer vele onderverdelingen die veelal gepaard gaan met benamingen die passen bij al dan niet moreel verwerpelijk gedrag. De categorieŽn man en vrouw zijn een soort van emblemen om mensen een stempel te geven, zowel in positieve als in negatieve zin. Ik kom hier later op terug als we gaan kijken naar de waardering van de alleenstaande moeder in Cusco.

Gender en machtsverhoudingen

Gender heeft niet enkel betrekking op het verschil tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid, gender heeft, zoals blijkt uit het volgende citaat, met name ook te maken met machtsverhoudingen. Representation is a political issue. Without the power to define women's interests and to participate in the decisions that affect women- like any other group in society- will be subject to the definitions and decisions of others[42] Sekseongelijkheid lijkt dus voort te komen uit het onvermogen van vrouwen om hun belangen te behartigen binnen hun eigen cultuur. Het is dus erg belangrijk voor de seksegelijkheid in een samenleving dat er binnen haar politiek ook mogelijkheden zijn voor vrouwen om hun stem te laten horen. Zolang vrouwen geen politieke stem krijgen wordt de besluitvoering die op hen van toepassing is door mannen gedefinieerd en kan dit sekseongelijkheid als gevolg hebben.

De Verenigde Naties zet zich in voor mensenrechten en maakt zich hard voor seksegelijkheid. Peru sloot zich in 1948 aan bij de Verenigde Naties en erkent alle verklaringen van mensen -en vrouwenrechten die sindsdien door de VN zijn opgesteld. Desalniettemin is de Peruviaanse samenleving nog altijd gebaseerd op sekseongelijkheid. De idealen van de Verenigde Naties dringen moeilijk door de grenzen van nationale en regionale politiek, waardoor het veelal idealen blijven. Wat van belang is voor een juist begrip van machtsverhoudingen, is het besef dat zowel gender als macht relationele begrippen zijn. Vrouwen zijn niet slechts slachtoffers die machteloos zijn tegenover de macht van mannen. Machtsverhoudingen ontstaan in wisselwerking en worden niet eenzijdig opgelegd, maar ook geaccepteerd. Macht is flexibel en aan verandering onderhevig.[43] Er is een belangrijk verschil tussen de vraag wie de macht heeft en hoe macht werkt. Deze laatste vraag is het meest relevant. Wat hierbij niet uit het oog verloren mag worden is dat de mens een actief en handelend wezen is en geen passief slachtoffer.

Toch zijn er in Cusco duidelijk grenzen aan de handelingsmogelijkheden van vrouwen en mannen. Deze bestaan door de culturele noties en betekenissen van gewenst vrouwelijk en gewenst mannelijk gedrag. De culturele noties over mannelijkheid en vrouwelijkheid in Cusco, bepalen de richtlijnen voor hoe een man en vrouw zich zouden moeten gedragen. Deze benadering is van belang voor het goed begrijpen van mijn onderzoek over de relatie tussen gender en alleenstaand moederschap in Peru.

Marianismo en machismo

Genderverhoudingen in Latijns Amerika worden in de wetenschappelijke literatuur vrijwel altijd verbonden aan de sleutelbegrippen machismo en marianismo.[44] Sociale wetenschappers hebben veelvuldig beweerd dat mannelijkheid en vrouwelijkheid in Latijns Amerika theoretisch te schetsen zijn met behulp van deze culturele complexen. De wens om mannelijkheid en vrouwelijkheid te willen verklaren aan de hand van deze complexen heeft vooral te maken met het willen verklaren van vrouwenonderdrukking. Het zijn dan ook de feministen die hier in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw mee zijn begonnen.[45]

Toonaangevend is hierbij het model van Stevens. Stevens ontwierp als eerste wetenschapper aan het eind van de jaren 70 van de vorige eeuw, een model over het complex marianismo. Dit model is door de jaren heen als uitgangspunt gaan gelden voor vele vervolgstudies naar genderverhoudingen in Latijns Amerika. Ik volg deze lijn en neem het model van Stevens ook als uitgangspunt aangevuld met relevante nieuwere studies naar genderverhoudingen.

Volgens Stevens is marianismo een ideaal voor vrouwen dat hen leert een heiligheid en verdraagzaamheid na te streven zoals die van de Maagd Maria. Dit tegenover de dominante machoman, die lijdzaamheid en gehoorzaamheid zou afdwingen. Marianismo creŽert zo een ideaal dat bepaalt hoe Latijns-Amerikaanse vrouwen dienen te leven, beweert Stevens. De Maagd Maria ziet zij als de belichaming van dit ideaal. Maria werd gekozen door God om de moeder van Zijn zoon te zijn. Maria's aanvaarding van Gods wil en haar zuiverheid (kuisheid/maagdelijkheid) vormen samen de basis van het marianismo ideaal.

Marianismo verwacht dat vrouwen leven in de schaduw van hun partners en eventuele kinderen en dat ze deze ondersteunen waar nodig. Volgens de theorie van Stevens wordt er van vrouwen verwacht dat ze het gedrag van partner en zoon(en) verdragen. Dit gedrag betekent echter in de praktijk: dominantie, agressie, geweld en seksuele ontrouw. Marianismo eist dat moeders lijden zoals Maria leed en vrouwen moeten lief hebben zoals Maria Jezus lief had.

Het model van Stevens kent daarnaast mannen en vrouwen hun eigen machtsdomein toe. Het uitgangspunt van Stevens is hierbij de verdeling van arbeid in seksen. Vrouwen bevinden zich volgens haar in de privť-sfeer (thuis) en mannen in de publieke sfeer. In aanvulling op deze afzonderlijke gebieden zijn er volgens haar de idealen, marianismo en machismo ontstaan. Deze idealen bepalen in Latijns Amerika volgens Stevens het gewenste gedrag van vrouwen en mannen. Stevens legt uit dat dit komt doordat mannen door hun rol in de publieke sfeer privileges en een aanzienlijke mate van macht en controle krijgen. Deze macht en controle creŽert volgens Stevens het ideaal machismo.[46] Machismo wordt door Stevens omschreven als een 'cultus van de mannelijkheid'. Dus zowel het Spaanse katholicisme als de seksuele verdeling van arbeid zijn volgens Stevens verantwoordelijk voor de idealen over de man en de vrouw in Latijns Amerika. Marianismo en machismo zijn volgens Stevens essentieel voor het begrip van gender in Latijns-Amerika. Ik licht nu eerst marianismo toe om vervolgens stil te staan bij het complex machismo.

Marianismo als Strategie

Stevens noemt het lijdzame marianismo een strategie waarvan vrouwen zouden profiteren. Ik zal nu uitleggen hoe zij dit ziet. Het complex marianismo, zoals Stevens dit schetst, schildert vrouwen af als halfgoddelijk, moreel superieur en geestelijk sterker dan mannen. Volgens Stevens zijn het deze kenmerken die het mogelijk maken voor vrouwen om het gedrag van mannen te aanvaarden.[47] Stevens is van mening dat de aanvaarding door de vrouw van het machogedrag van mannen, vrouwen in een superieure positie brengt. Slechte daden van de man worden zo de toegangspoort tot de superieure status van de vrouw.[48] Doordat de vrouw het gedrag van de man gedoogt, ontvangt de vrouw erkenning van de samenleving en van God. Bij elke door de vrouw geaccepteerde 'macho' actie van de man is de vrouw is een stap dichter bij de heiligheid en verlossing.[49] Zo gebruiken vrouwen volgens Steven marianismo als een strategie. Om deze verkregen status hoog te houden, verzwijgen vrouwen het huiselijke lijden niet. Integendeel, de vuile was wordt maar al te graag buiten gehangen. Door zelfopoffering en lijden krijgen vrouwen namelijk waardering vanuit de samenleving. Stevens beweert dat deze werking van het ideaal marianismo zo krachtig is, dat vrouwen niet snel bereid zouden zijn deze op te geven.

Naast deze werking is er nog iets dat meespeelt volgens Stevens en dat is de kracht van het moederschap. Naast de heiligheid en geestelijke superioriteit van vrouwen, hebben moeders nog een ander voordeel ten opzichte van mannen, beweert Stevens. Voor haar kinderen, maar vooral voor haar mannelijke kinderen, is de moeder een object van eerbied. Deze houding ten opzichte van een moeder wordt vaak het 'verheven moederschap' genoemd.[50] Ook zouden vrouwen volgens Stevens niet graag afstand doen van dit 'verheven moederschap'.

Het beeld dat Stevens ons schetst is een duidelijk beeld, wat de aantrekking ervan vergroot. Om hier niet zonder meer in mee te gaan heb ik literatuur gezocht dat tegen dit beeld ingaat. Daarnaast heb ik de theorie gekoppeld aan mijn eigen data, om te kijken in hoeverre het beeld van Stevens erin terug te lezen is. Door de theorie van Stevens kritisch te beschouwen met behulp van recentere literatuur en door het interpreteren van mijn onderzoeksdata heb ik meer inzicht verkregen over het belang en de werking van gender in Cusco. Ik zal nu vervolgen met de theoretische discussie omtrent machismo en marianismo om vervolgens mijn eigen ervaringen in kaart te brengen.

Kritiek en aanvullingen op Stevens

Er is vanuit de sociale wetenschap veel kritiek gekomen op Stevens' modellen van marianismo en machismo. Gutmann en Ehlers beargumenteren bijvoorbeeld dat genderrelaties vooral verbonden zijn met de economische situatie van vrouwen en mannen en dat marianismo veel complexer is dan Stevens schetst. De casestudy van Serra over de Sandinistische Revolutie in Nigaragua, laat ons zien dat vrouwen in Latijns Amerika niet eenvoudigweg berusten in hun lot. Ik zal de kritieken van deze auteurs in het kort weergeven.

Gutmann geeft in zijn studie uit 1992 van genderrelaties en machismo in Mexico-stad een goed voorbeeld van marianismo als strategie, zoals Stevens dat schetst. Tegelijkertijd maakt hij duidelijk dat er veel meer facetten aan machismo en marianismo zitten dan Stevens doet vermoeden. Gutmann zoomt met zijn etnografische studie in het op het belang van het ouderschap. Volgens Gutmann is het ouderschap meestal de verantwoordelijkheid van de vrouw. Moeders hebben volgens hem een zekere mate van gezag over de kinderen. Als ouders een meer gedeelde verantwoordelijkheid krijgen zou dit volgens hem een bedreiging kunnen zijn voor het gezag van vrouwen.[51] Gutmann ziet dit niet als het verheven moederschap, maar meer als een verdeling van macht tussen mannen en vrouwen. Ook ziet hij niet dat er een afgesproken eerbied is naar de moeder door haar zonen, maar dat alle kinderen naar de moeder dienen te luisteren. Gutmann vindt tevens dat Stevens een te eenvoudig beeld schetst van vrouwen in Latijns Amerika, door ze neer te zetten als lijdzame evenbeelden van Maria. Het zijn volgens hem daadkrachtige opvoeders met veel gezag over de kinderen.

Ook Ehlers is het niet eens met een aantal belangrijke punten van de theorie van Stevens. Zij schrijft in haar artikel 'Debunking marianismo: Economic vulnerability and survival strategies among Guatemalan wives' dat Latijns-Amerikaanse vrouwen vooral hun keuzes maken geleid door hun financiŽle situatie en mogelijkheden. Ehlers begint haar artikel voortvarend met vier problemen die ze ziet in het artikel van Stevens. Het eerste probleem is dat marianismo een metgezel is van en een aanvulling zou zijn op machismo. Oftewel zonder marianismo zou machismo niet kunnen bestaan.[52] Het tweede probleem is volgens Ehlers dat deze relatie tussen machismo en marianismo ervan uit gaat dat vrouwen tevreden zijn in de schaduw van hun machoman. Het derde probleem dat Ehlers schetst is dat vrouwen geweld van mannen zouden accepteren, omdat zij profiteren van de status van moeder. Ten slotte kan er volgens Ehlers niet zoiets bestaan als een universeel model voor de Latijns-Amerikaanse vrouw. [53]

Met haar eigen onderzoek in Guatemala als uitgangspunt, biedt Ehlers behoorlijke tegenargumenten op het artikel van Stevens. Ten eerste erkent ze de ondergeschiktheid van vrouwen in Latijns Amerika, maar ter aanvulling schrijft ze dat deze ondergeschiktheid verschillende vormen kan aannemen. De uniforme ondergeschiktheid zoals Stevens schetst, is volgens Ehlers veel te eenvoudig. Ehlers verwijt Stevens dat ze te universele en te veralgemeniseerde conclusies trekt. Ten tweede is Ehlers van mening dat het gedrag van vrouwen geen strategie is die aansluit op het machismo, maar dat het een strategie is die hoort bij alle patriarchale machtssystemen. Tot slot stelt Ehlers dat genderrelaties geen vaste constructies zijn van ideale rollen. Ehlers stelt dat genderrelaties en genderrollen mee veranderen met vooral de materiŽle voorwaarden van het leven.

Ehlers schrijft net als Stevens dat de gescheiden publieke en privť-sfeer en de idealen van marianismo en machismo grote beperkingen hebben opgelegd aan vrouwen. Als gevolg hiervan hebben vrouwen weinig mogelijkheden en moeten zij genoegen nemen met het gedrag van hun echtgenoten om hun eigen economische voortbestaan te verzekeren. Vrouwen tolereren volgens Ehlers het gedrag van mannen niet voor een morele en/of spirituele status, maar enkel en alleen voor economische overleving. Ehlers verbindt marianismo dus ten eerste aan arbeidsverdeling, maar ten tweede aan economische voorwaarden.

Vrouwen in Latijns Amerika kunnen zich echter ook bewust worden van de beperkingen van marianismo en machismo idealen via hun politieke situatie. Deelname aan politieke actie stimuleert de bewustwording van de beperkingen die opgelegd zijn. Dit wordt goed beschreven in het artikel van Serra 'The Sandinist mass-organisations'. Hij beschrijft dit in zijn artikel uit 1982 over de Sandinistische Revolutie in Nicaragua. Het Sandinistisch Nationaal Bevrijdingsfront is een nog steeds bestaande socialistische politieke partij. Deze partij kent een geschiedenis waarin Nicaraguaanse vrouwen bijzonder actief waren. De partij streefde naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen en wilden deze gelijkheid wettelijk zien vastgelegd. Ze wilde het machogedrag van mannen hervormen. De partij creŽerde een nieuwe revolutionaire man. Deze man zat vol christelijke waarden zoals: solidariteit, broederschap, altruÔsme, nederigheid en onvoorwaardelijke toewijding aan het werk en aan de onderdrukten.[54]

De hervorming van het machogedrag bleek echter in de praktijk tegen te vallen omdat de verwezenlijking van deze seksegelijkheid in de handen van alleen de vrouwen lag. Ondanks de Sandinistische poging om een nieuwe revolutionaire man te smeden, bleek diepgewortelde machismo, niet zo eenvoudig te elimineren zonder de hulp en medewerking van de mannen zelf.[55] Ondanks hun politieke idealen werden de vrouwen in Nicaragua wederom gedegradeerd naar de privť-sfeer. Het revolutionaire proces gaf de vrouwen tijdelijk de mogelijkheid om de vrouw te zijn die ze wilden zijn: dichter, professor, voorzitter of zelfs bevelhebber van het leger, maar toch bleken ze uiteindelijk vrouwen gevangen in een patriarchaal machtssysteem.

Het revolutionaire proces bracht de vrouwen geen seksegelijkheid, maar maakte duidelijk dat deze vrouwen niet alleen maar zelfopofferende lijdende wezens wilden zijn. In relatie tot marianismo en machismo in Latijns Amerika maakt het ook duidelijk dat machistische idealen ook zonder marianismo kunnen bestaan. Deze idealen dwingen de vrouwen weer in hun oude rol terug te vallen. Marianismo lijkt zo niet de tegenhanger maar eerder een reactie op machismo in een patriarchaal machtssysteem. Tevens laat het zien dat machismo als gedrag niet eenvoudig te elimineren is doordat vrouwen tijdelijk revolutionair emanciperen. Zolang deze verandering niet een breed gedragen politieke verandering is door ook mannen zelf, blijven de traditionele denkbeelden over mannen en vrouwen bestaan.

Vrouwen kunnen niet gelijk worden aan mannen als deze mannen niet mee veranderen. Deze mannen veranderen alleen mee als de beweging breed gedragen wordt, opgelegd wordt, of grote voordelen met zich mee brengt. Zonder de medewerking van mannen lijkt seksegelijkheid kansloos. Het bewustzijn dat mannen en vrouwen gelijk zouden moeten zijn in een samenleving zal dus eerst breed uitgedragen moeten worden onder zowel mannen als vrouwen wil dit ideaal behaald kunnen worden. Echter, zolang als vrouwen in het patriarchale Latijns Amerika economisch afhankelijk zijn van mannen, zullen zij niet snel deze gelijkheid bemachtigen. Deze financiŽle afhankelijkheid is wat de machtspositie van mannen sterk maakt en dus moeilijk te veranderen.

Bovengenoemde auteurs laten zien dat complexen als marianismo en machismo veel verder gaan dan idealen over mannelijk en vrouwelijk gedrag. Het lijken eerder culturele verpakkingen van sekseongelijkheid om deze verklaarbaar te maken voor zowel mannen als vrouwen. De vrouw accepteert van zichzelf dat zij zich slecht laat behandelen naar het ideaal van marianismo en de man accepteert van zichzelf dat hij zijn partner slecht behandelt naar het ideaal van machismo. Verstoorde machtsverhoudingen die in stand blijven door financiŽle afhankelijkheid lijken eerder de aanleiding van de huidige man-vrouwrelaties in Latijns Amerika dan zogenaamde idealen over mannelijkheid en vrouwelijkheid. Als vervolgstap ga ik nu in kaart brengen in hoeverre deze ideeŽn en inzichten aansluiten op de visie van mijn informanten en mijn eigen beleving van Cusco.

Marianismo in Cusco

Wanneer ik kijk naar de huidige situatie van sekseongelijkheid in Cusco, lijkt het beeld van de Latijnse vrouw van Stevens gedeeltelijk plausibel. Ik herken er zeker iets van terug in mijn onderzoeksresultaten. Marianismo kan ik echter in de letterlijke transcripties van mijn interviews alleen indirect teruglezen in de beweringen van mijn informanten dat zij geestelijk sterker zijn dan mannen. Marianismo is een term door de sociale wetenschap bedacht, dus moet ik verder kijken dan de letterlijke transcripties. Wat duidelijk uit de verhalen van mijn informanten naar voren komt is dat mannen onverantwoordelijk gedrag vertonen en als deze mannen de zorg voor het gezin niet meer aankunnen, er vandoor gaan.[56]

Door mijn veldwerk in Cusco zag ik al snel dat enkel mannelijkheid en vrouwelijkheid te koppelen aan de culturele complexen machismo en marianismo niet voldoende uitleg geeft over de werking van gender in Cusco. Met betrekking tot machismo viel mij op dat er in Cusco zowel sprake is van een 'goede' man als een 'echte' man en beide mantypen zijn van sociaal-cultureel belang. De 'goede' man is de verantwoordelijke huisvader, de ideale vader. De 'echte' man is daarentegen de macho, de stoere, mannelijke en dus seksueel aantrekkelijke man. Deze 'echte' man is aantrekkelijk in seksueel opzicht, maar zeker niet als de vader van je kinderen. Mannelijkheid is dus niet alleen uit te leggen door middel van het begrip machismo, mannelijkheid in Cusco is vele malen complexer.

In relatie tot marianismo ontdekte ik dat dit complex ook niet de lading dekt. Inderdaad de machoman wordt door mijn informanten als onverantwoordelijk gezien en ja mijn informanten hebben hierdoor moeten lijden. De vrouwen geven ook aan dat zij de verantwoordelijke en geestelijk sterkere hebben moeten zijn ten tijde van het samenzijn met hun machistische partner. Dat mijn informanten hebben geleden als ex-partner van een macho, komt in alle verhalen naar voren. Dat deze vrouwen hier echter eer uit behaalden, vind ik moeilijk te geloven. Wel kan het zo zijn dat deze vrouwen hun lijden hebben verklaard in termen van machismo en marianismo als een soort van coping strategy voor hun dagelijks lijden in het leven. Niet vanwege het idee dat lijden een ideaal is, maar eerder omdat de vrouwen niet anders konden vanwege de financiŽle afhankelijkheid van hun ex-partner. Mijn idee van marianismo sluit dus meer aan bij dat van Ehlers. In Cusco lijkt marianismo niet zozeer een ideaal dat door vrouwen wordt nagestreefd. Eerder lijkt de aanvaarding van het machismo en dit te verklaren in termen van marianismo voor deze vrouwen de gebruikelijke culturele verpakking van economische motieven en afhankelijkheid.

Zodra de vrouwen niet meer in deze afhankelijke situatie verkeren en hun leven niet meer delen met een machistische partner, verklaren zij hun lijden niet langer met idealen over vrouwelijkheid, maar zijn het ineens dappere strijders. Tijdens mijn interviews heeft geen enkele vrouw zich geportretteerd als zelfopofferend, altruÔstisch, tolerant, lijdend en passief. Deze alleenstaande moeders zien zichzelf juist als actief en sterk. Zij portretteren zich allemaal als uitermate sterke vrouwen die zeker geen machoman (meer) tolereren. Jantina vertelt mij in ons eerste interview bijvoorbeeld dat ze zichzelf ziet als een sterke onafhankelijke vrouw, die toch maar mooi even haar eigen boontjes dopt.[57]

Wellicht speelt de strategie marianismo in Cusco wel een rol voor vrouwen die samenleven met een machistische partner. Dit heb ik helaas niet kunnen vaststellen doordat mijn informanten allemaal uit de relatie met de macho partner zijn gestapt of door hem zijn verlaten. Mijn informanten halen nu aanzien en respect uit het demonstreren van hun kracht en dapperheid. Het lijkt echter goed denkbaar dat zij in het verleden wel hun lijden hebben verklaard door middel van idealen over vrouwelijkheid, in de vorm van marianismo. Niet omdat ze dit nastreefden maar als een coping strategy. Als dit zo is geweest dan is marianismo voor hen een reactie in een patriarchaal machtssysteem, waar machismo en economische afhankelijkheid de boventoon voeren. Om de werking van machismo en marianismo goed te kunnen begrijpen ga ik nu in kaart brengen wat er onder deze culturele uitingsvorm, deze verpakking, schuil gaat. Machismo en marianismo lijken culturele labels voor de huidige genderverhoudingen waarbij beide sekses niet over dezelfde mogelijkheden beschikken, deze werking zal ik nu toelichten.

Gender en sekseongelijkheid

Sekseongelijkheid in het voordeel van de man in de culturele uitingsvorm machismo lijkt de primaire vormgever te zijn van man/vrouw verhoudingen in Cusco. Machismo lijkt dus inderdaad, zoals mijn informanten mij vertelden, (in)direct samen te hangen met het hoge percentage ongehuwde en/of alleenstaande moeders. Dit aangezien de typische macho onverantwoordelijk is, vreemdgaat, alcohol nuttigt, agressief is en vaak zijn gezin verlaat. Om inzicht te krijgen in de werking van deze machtsverhoudingen tussen de verschillende seksen en deze specifieke culturele uitingsvorm is het van belang om terug te gaan naar de basis. Deze basis gaat over de betekenis van man of vrouw zijn in Cusco. Deze stap zal de rol en het belang van een complex als machismo verduidelijken en zal ook inzichtelijk maken welke andere factoren hierbij nog meer van invloed kunnen zijn. Ook is het voor het begrijpen van een complex als machismo cruciaal meer licht te werpen op de werking van sekseongelijkheid. Hier zal ik mee beginnen door het rapport van de Verenigde Naties over educatie en seksegelijkheid te bespreken.

In 2005 hebben de Verenigde Naties een belangrijk rapport gepubliceerd dat inzicht biedt in de beoogde acht doelen op het gebied van educatie en seksegelijkheid voor landen waar deze ontwikkeling is achtergebleven in vergelijking tot het Westen. Dit rapport verhaalt uitgebreid over de negatieve werking van vrouwenonderdrukking en sekseongelijkheid in verschillende landen, zo ook landen in Zuid Amerika. Het rapport behelst een plan met acht beoogde doelen die verbetering moeten brengen in deze landen, deze doelen worden de Millennium Development Goals genoemd.

Een van de belangrijkste doelen heeft te maken met gender. Dit doel is het promoten van seksegelijkheid, de emancipatie en empowerment van vrouwen. Met de acceptatie van dit doel door de 189 lidstaten van de Verenigde Naties, erkennen zij hiermee de bijdrage die vrouwen leveren aan economische ontwikkeling en de nadelen die vele vrouwen ervaren in bijna door sekseongelijkheid. Gender staat dus in nauw verband met sekseongelijkheid. In het rapport staat de volgende definitie van gender. Like race and ethnicity, gender is a social construct. It defines and differentiates the roles, rights, responsibilities, and obligations of women and men. The innate biological differences between females and males form the basis of social norms that define apropriate behaviors for women and men and determine women's and men's differential social, economic, and political power [58] In deze typerende (gender)rollen liggen dus de culturele patronen verscholen die ons uiteindelijk inzicht gaan geven in sekseongelijkheid en in de oorzaak van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Voor een beter begrip van genderrollen ga ik eerst gender definiŽren en dit vervolgens uitbouwen naar genderrol.

Gender

Gender heeft alles te maken met de betekenis van ofwel man ofwel vrouw zijn binnen een samenleving. Gender staat voor gedrag en identiteitsaspecten die specifiek tot een bepaalde sekse worden gerekend, oftewel welke socio-culturele rol hoort er bij de vrouw en de man binnen een samenleving. [59] Gender heeft dus een andere betekenis dan sekse, sekse betreft de biologische verschillen tussen mannen en vrouwen. Deze verschillen zijn aangeboren en worden niet gevormd door socialisatie.[60] Een ander onderscheid moet ook gemaakt worden om het belang van gender te begrijpen. Dit is het verschil tussen genderidentiteit en een genderrol. Genderidentiteit staat voor de ervaring van het man of vrouw zijn, los van het gedrag. Een genderrol staat voor de uitdraging van mannelijk of vrouwelijk gedrag los van de genderidentiteit.[61] De ervaring van het man of vrouw zijn, leidt echter wel tot de verwachting van het individu om mannelijk of vrouwelijk gedrag te vertonen. Om deze rollen te verduidelijken zal ik toelichten wat er binnen de sociale wetenschap verstaan wordt onder een genderrol.

Een genderrol komt ten eerste voor uit een genderidentiteit, de beleving van mannelijk of vrouwelijk zijn. Als een genderidentiteit eenmaal verworven is, dit gebeurt over het algemeen in het derde levensjaar, dan heeft het de sterke tendens het gehele leven deze te behouden. Na het derde levensjaar worden genderaanpassingen progressief moeilijker gerealiseerd. Er zijn studies die deze conclusie uitdagen en beweren dat mannelijke hormonen tijdens de puberteit wel degelijk nog mannelijkheid meegeven aan een vrouwelijk individu, maar dit sluit de invloed van sociale factoren niet uit. [62] Een interessante conclusie uit het onderzoek van Slaby en Frey uit 1975, is dat zowel jongens als meisjes in een vroeg stadium meer aandacht besteden aan het bekijken van de eigen sekse op videobeelden.[63] Als een man en een vrouw op het videobeeld de exact zelfde handelingen verrichten kijken kinderen vanaf een leeftijd van drie jaren, enkel nog naar de eigen sekse. Het lijkt alsof het kind deze informatie verzamelt en als relevant ziet. Al op jonge leeftijd lijken kinderen dus gendergeoriŽnteerd te zijn.

Het voert te ver om de gender ontwikkelingstheorieŽn van Freud en de visie van Erikson of andere cognitieve gender ontwikkelingstheorieŽn te gaan bespreken. Wat echter niet over het hoofd gezien mag worden is dat genderontwikkeling een complexe interactie is tussen biologische genderverschillen en culturele overtuigingen. Aangezien geen enkele wetenschappelijke studie heeft kunnen ontkrachten dat psychologische factoren een grotere rol spelen in het vormen van een genderidentiteit dan biologische factoren, is deze visie op genderontwikkeling gelegitimeerd. Voor dit onderzoek volstaat het dan ook om aan te nemen dat in Cusco de opvoeding en omgeving van grote invloed op de ontwikkeling van een genderidentiteit en de daarbij behorende rol in de samenleving. Typisch mannelijk en vrouwelijk gedrag wordt dus grotendeels bepaald door de socialisatie binnen een samenleving. Dit is een belangrijke conclusie omdat het iets zegt over de veranderlijkheid van mannelijk en vrouwelijk gedrag. Bestaande genderverhoudingen zijn aan verandering onderhevig, zo ook sekseongelijkheid.

De rol van socialisatie

Stereotypering

'Cultures determine which aspects of behaviour will be deemed important, and through socialization and institutional structures, will communicate to each developing member of the culture the appropriate norms of behaviour.' [64] Gedrag wordt dus door de instituten binnen een cultuur doorgegeven aan haar leden. Vanuit dit uitgangspunt zoom ik in op Cusco. Wat in Cusco als gewenst gedrag wordt beschouwd van mannen en vrouwen ligt besloten binnen deze samenleving. Deze invulling is een gevolg van de gehele geschiedenis van een cultuur. Deze invulling kun je ook stereotypering noemen van wenselijk vrouwelijk en mannelijk gedrag.

Het totaal aan verwachtingen voor zowel de man als vrouw schept een bepaald beeld, een stereotype. Stereotyperingen van gewenst gedrag en houding van mannen en vrouwen binnen een specifieke cultuur zijn aan verandering onderhevig. [65] Het voldoen aan de verwachtingen die bij deze stereotyperingen horen is voor elk individu verbonden aan het verwerven van status. Hierdoor is een stereotype dus een belangrijke sturende factor in het gedrag dat binnen een samenleving door een man of vrouw wordt nagestreefd.

Opgroeien als jongen of meisje in Cusco

Van kinds af aan leren jongens en meisjes in Cusco dat zij van elkaar verschillen en daarbij behorend een verschillend leven tegemoet gaan. De grote verschillen liggen in de uiteenlopende verantwoordelijkheden van zonen en dochters. Onderzoek heeft aangetoond dat er een grote eensgezindheid heerst binnen een cultuur over wat typisch mannelijk en typisch vrouwelijk is. Bem schrijft in zijn artikel 'Gender schema theory: a cognitive account of sex typing' dat genderstereotypen belangrijk zijn voor het vormen van een identiteit voor zowel de man als de vrouw.[66] Je zou kunnen zeggen dat uit genderstereotypen een wereldoriŽntatie ontstaat die erg bepalend is voor wie we zijn als man of vrouw in de cultuur waarin we leven. Het gaat om consensus over wat het betekent om man of vrouw te zijn binnen een bepaalde cultuur. De toegekende eigenschappen aan het stereotype zijn de gewenste eigenschappen en het afwijken hiervan wordt vaak als negatief beschouwd. [67]

Begin maart 2008 heb ik een interview met Mary Luz waarin we de rolverdelingen van meisjes en jongens in Cusco bespreken. Ze legt me uit dat een meisje vanaf jonge leeftijd in Cusco leert hoe ze een fatsoenlijke en verantwoordelijke dochter moet zijn. Dit gebeurt hoofdzakelijk door haar moeder en andere vrouwelijke oudere familieleden. De vader ziet toe op de gehoorzaamheid van zijn dochter. Problemen met de dochter leiden ertoe dat de moeder hierop wordt aangekeken. De dochter staat symbool voor de eer van de familie en het is belangrijk dat deze onaangetast blijft.

Problemen met zonen zijn volgens Mary Luz niet zo belangrijk. Zonen worden in hun doen en laten vrij gelaten. Niemand wordt er tenslotte op afgerekend als zonen tekortkomingen hebben. In Cusco reguleert de vader de mannelijkheid van zijn zonen. Vaders willen niet dat hun zonen gezien worden als 'mietjes' en stimuleren zo het mannelijke en soms zelfs onverantwoordelijke gedrag. Wel dient een zoon uitermate verantwoordelijk te zijn ten opzichte van zijn familie. Vooral ook op het gebied van in toom houden van zijn jongere zusjes, aangezien deze de eer van de familie beschermen. Tevens dienen zonen hun moeders met veel eerbied en respect te behandelen.

Mary Luz vertelt mij ook dat jongens vanaf de kindertijd veel meer bewegingsvrijheid krijgen dan meisjes. De jongens spelen buiten en de jonge meisjes helpen bij de huishoudelijke taken. De jongens moeten zich leren staande te houden op straat en de meisjes leren dat de straat gevaarlijk is, want '(...) op straat bevinden zich mannen en deze hebben slechte bedoelingen, het is beter in en om het huis te blijven'.[68] Genderstereotyperingen spelen een Cusco dus een grote vormgevende rol in het gedrag van beide sekses. Hoe beide sekses met elkaar dienen om te gaan is verbonden aan morele oordelen en gedragscodes die te maken hebben met gepaste kuisheid. Zoals in veel culturen is het ook in Cusco de vrouw die vooral gepast kuis dient te zijn om de eer van de familie te beschermen.

Adolescentie in Cusco

Een seksuele relatie tussen een man en een vrouw is in Cusco alleen toegestaan als zij novio en novia zijn. Dit is een serieuze relatie met de uitgesproken intentie te trouwen. De relatie zelf is vrij, zolang de intenties maar serieus zijn. Vanaf de eerste dag in mijn gastgezin werd mij continu gevraagd door alle vrouwen of ik een novio had. Aangezien deze term behoorlijk serieuzer overkomt dan de Nederlandse variant vriend en vriendin heb ik ontkennend beantwoord. Ik heb uitgelegd een speciale vriend te hebben in Nederland, waarmee de afspraak stond om geen intiem contact aan te gaan met andere mannen en vrouwen zolang de relatie zou voortduren. Deze vorm van omgang vonden de vrouwen maar vreemd en zo nu en dan werd ik dan ook ' het gekke meisje' genoemd. Ik heb mij vaak afgevraagd of deze grappenmakerij een indirecte lichte vorm van afkeuring is geweest. Vermoedelijk wel, aangezien mijn gedrag inging tegen hun eigen ideeŽn over morele waardigheid. Alle vrouwen waar ik dagelijks mee in contact was, waren gewend aan internationale studenten en vrijwilligers. Heel vreemd zullen ze er dus niet van op hebben gekeken dat ik wel een vriend had maar dat dit geen novio was. Toch bleef het tot het laatst voor de vrouwen leuk om hier grapjes over te maken.

Ook ontdekte ik tijdens een avondmaal met mijn gastgezin dat meisjes vanaf vijftien jaren in Cusco normaliter al een novio hebben en veelal voor hun twintigste bevallen van hun eerste kind. Dat vrouwen in Nederland jaren studeren, daarna nog eens carriŤre willen maken en dit leven eventueel zonder kinderen willen voortzetten, klonk mijn tafelgenoten maar bijzonder vreemd in de oren. Hoe kan een vrouw er nou bewust voor kiezen om geen moeder te worden? Deze reactie is goed te begrijpen als je kijkt naar welke zaken status verlenen aan vrouwen in Cusco. Het moederschap geldt in het bijzonder als statusverhogend voor vrouwen.

Andaluz vertelt me hierover tijdens ons interview in maart. Volgens Andaluz verleent het moederschap ook aan de ongehuwde vrouw status. De zwangerschap zelf is in dit geval een kleine familieschande legt ze uit, maar na bevalling verliest deze haar betekenis. Binnen het huwelijk is het krijgen van kinderen volgens haar een vanzelfsprekendheid en eveneens statusverhogend voor de vrouw. Veelal wordt binnen het eerste jaar na de plechtigheid de eerste geboren. Ook wordt er de eerst volgende jaren niet aan geboorteregulering gedaan. Volgens Andaluz horen zwangerschappen en kinderen erbij, 'het zijn geschenken van God'.[69]

Ongehuwde moeders hebben in feite de morele grenzen overschreden door voor het huwelijk zwanger te raken. Uit mijn interview met Mary Luz blijkt dat meisjes de overtuiging meekrijgen dat als zij hun maagdelijkheid aan de juiste jongen geven deze hen zal beschermen en uiteindelijk zal huwen.[70] Aangezien jongens en meisjes alleen seksuele contacten mogen hebben als er gesproken wordt over een toekomstig huwelijk, doen veel jongens deze belofte zonder deze na te komen. Mary Luz legt mij uit dat het voor een meisje lastig te beoordelen is, zeker als ze zo jong is, welke jongen de juiste is. Een seksueel aantrekkelijke macho is dan volgens haar vele malen aantrekkelijker dan het type mietje. Hier gaat het vaak mis, want legt Mary Luz uit, zodra blijkt dat het meisje zwanger is gaat de jongen ervandoor.

Dit fenomeen zien meisjes veelvuldig om zich heen en ze verklaren dit zoals van hun verwacht wordt. De jongen wordt afgedaan als een macho en niemand die nog vragen stelt. De jongen beweert dat zijn meisje waarschijnlijk ook met andere mannen seksuele contacten zou hebben gehad, aangezien zij zo gemakkelijk met hem het bed deelde. Het kind kan van iedereen zijn en door dit argument wordt ook zijn gedrag door zijn familie en omgeving geaccepteerd. De jongen mag dus zijn zwangere novia achterlaten omdat er aan haar gedrag getwijfeld kan worden. Zij wordt er verder niet op aangekeken dat ze zwanger in de steek wordt gelaten, want de jongen is een macho en daar wil je als 'goede vrouw' helemaal geen gezin mee. Deze wisselwerking en grote mate van acceptatie zorgt voor veel alleenstaande moeders in Cusco.

De rol van vader en moeder in Cusco

Wetenschappelijke literatuur over de verwachtingen van een volwassen man en vrouw in Latijns Amerika is zeer eenduidig. Het beeld van de man en vrouw dat uit deze literatuur volgt sluit aan bij de antwoorden van mijn informanten op de vraag naar de verwachtingen van een man en vrouw in Cusco. De man neemt de publieke functie in, hij gaat elke dag naar zijn werk en heeft veel contacten buiten het gezin. Van de Latijns Amerikaanse vrouw wordt verwacht dat ze de opvoed -en huishoudelijke taken op zich neemt. Zij neemt van oudsher bij voorkeur geen publieke functie in, is voornamelijk thuis en is voor informatievoorziening grotendeels afhankelijk van haar partner.[71]

Volgens mijn informanten wordt er in Cusco en geheel Latijns Amerika van de man verwacht dat deze kostwinner is. Zoals de vrouw status verwerft door het moederschap en de zorg voor haar kinderen zo verwerft de man status door het financieel onderhouden van zijn gezin. Verschillende onderzoeken concludeerden dat traditionele beelden van man en vrouw zijn in Latijns Amerika inderdaad de man voorschrijven om kostwinner binnen het gezin te zijn en dat er van de vrouw verwacht wordt dat zij de zorg voor de kinderen op zich te neemt.[72]

Afwijken van het genderstereotype

Ondanks de geldende stereotyperingen is het gedrag van mensen aan verandering onderhevig. Dit gegeven is bijzonder relevant bij de vraag naar de mogelijkheid tot verandering van de huidige sekseverhoudingen in Cusco. Mijn informanten zijn volgens eigen zeggen met behulp van Fairplay moderner en progressiever geworden. Hierdoor passen zij niet meer in het traditionele stereotype van vrouw in Cusco. Deze verschuiving van traditioneel naar een meer moderne vrouw door financiŽle onafhankelijkheid is goed verklaarbaar. Deze verschuiving zie je overal in Latijns Amerika door de komst van het kapitalisme. Het gedrag van vrouwen is ondanks de geldende stereotyperingen dus wel aan verandering onderhevig.[73] Deze verandering lijkt voort te komen uit financiŽle onafhankelijkheid. De werking hiervan zal ik kort weergeven.

FinanciŽle onafhankelijkheid en verandering

Mijn informanten wezen mij tijdens het interviewen op een belangrijk punt in relatie tot onafhankelijkheid. De uurlonen van vrouwen in Cusco liggen volgens hen altijd zo laag, dat vrouwen niet financieel onafhankelijk kunnen zijn. De hele samenleving is zo ingericht dat de man kostwinner is en de vrouw voor de kinderen zorgt. Dit principe creŽert in veel landen een barriŤre die ervoor zorgt dat vrouwen moeite hebben met het volledig benutten van de arbeidsmarkt.[74] Dit is niet alleen iets van minder ontwikkelde landen. Studies van over de hele wereld verklaren dat de aanwezigheid van jonge kinderen en de afwezigheid van kinderopvang ervoor zorgen dat vrouwen belemmerd worden in de toetreding van de betaalde arbeidsmarkt.[75] Alleen werken en aanwezig zijn in de publieke ruimte zorgt er dus niet direct voor dat vrouwen uit hun onderdrukte positie kunnen klimmen. Wel is het zo dat dit publieke leven hen kennis oplevert en dat ze zich meer bewust worden van hun plek in de samenleving.[76]

Deze situatie is mij echter bekender dan mijn informanten konden vermoeden. Ook in Nederland, na twee grote emancipatiegolven, verdient een man vaak meer dan een vrouw voor de uitoefening van eenzelfde beroep. In alle landen geldt dat mannen meer verdienen dan vrouwen en dat tijdelijke krachten, parttimers en flexibele krachten grotendeels vrouwelijk zijn. Ook hebben in alle landen de vrouwen meer te kampen met onvrijwillige werkloosheid dan mannen.[77] Sekseongelijkheid komt voor in de meeste landen, niet alleen in arme of ontwikkelingslanden. Wel is het zo dat het verschil veel groter is in deze landen. Zeker als het gaat om kansen, mogelijkheden en beloning.[78] De kansen op betaald werk en een goede beloning liggen voor mannen en vrouwen niet gelijk. Deze beperkte kansen zorgen er ook in Cusco voor dat de vrouwen niet alleen door te werken afscheid kunnen nemen van hun benadeelde positie in de samenleving.

Zoals gezegd volstaat salariŽring van vrouwen over de gehele wereld vaak niet om financieel onafhankelijk te kunnen zijn. Het onderzoeksrapport van de Verenigde Naties schrijft: 'While opportunities for paid employment for women have increased in countries around the world, the nature, terms, and quality of women's employment have not improved commensurately. Having access to paid work is critical to family survivor, but is not sufficient for reducing poverty or empowering women.'[79]Als een belangrijke vooruitgang zien mijn informanten het financieel kunnen onderhouden van hun gezin. Dit geeft hen een grote mate van vrijheid, onafhankelijkheid en zelfvertrouwen. Deze functie wordt vervuld door een NGO zoals Fairplay, die de salarissen dermate hoog houdt dat de vrouwen financieel onafhankelijk kunnen zijn. Tevens verzorgt Fairplay kinderopvang zodat de vrouwen onbezorgd aan het werk kunnen. Zou dit dan een oplossing kunnen zijn, een doorbraak in de sekseongelijkheid van Cusco? Hier kom ik in hoofdstuk vier uitgebreid op terug als ik ga kijken naar de mogelijkheden tot verandering van de sekseverhoudingen in Cusco. Eerst is het voor een goed begrip van de huidige situatie in Cusco nodig om meer inzicht te verwerven in de invloed van gender op alleenstaand moederschap.

Hoofdstuk 3: Gender en alleenstaand moederschap

Ouderschap in Cusco

Uitleg over genderstereotypen en genderverwachtingen is van belang omdat het inzicht geeft in de culturele betekenis van het vader en moederschap in Cusco. Hoe genderstereotypen en genderverwachtingen samenhangen met alleenstaand moederschap in Cusco wordt duidelijk als we gaan kijken naar de gevolgen wanneer een vader niet aan zijn gedeelte van de verwachtingen kan voldoen.

In Cusco is het voor veel vaders, vanwege de grote werkloosheid en onderbetaling, onmogelijk om voldoende kostwinner te zijn. Het financieel onderhouden van het gezin is het aspect bij uitstek waarmee de vader zijn status binnen Cusco verkrijgt. Petra legt mij tijdens een interview uit, dat de druk die dit met zich meebrengt voor mannen zo hoog is dat in sommige gevallen de man zijn partner direct verlaat als deze te horen krijgt dat ze zwanger van hem is. Dit doet hij volgens haar vanuit de reŽle angst dat hij niet voor het gezin zal kunnen zorgen.[80] Dit gegeven verklaart een gedeelte van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco.

Voor de meerderheid van mijn informanten geldt dat hun ex-partner wel in de eerste jaren bij zijn gezin bleef. FinanciŽle zorgen, alcoholmisbruik van en mishandeling door hun partners waren standaard ingrediŽnten in het leven van mijn informanten. Pas toen de situatie onhoudbaar werd, vanwege onder andere te grote financiŽle problemen, verlieten deze typisch machistische partners hun gezin.[81] In bijna de helft van deze gevallen hebben deze mannen hun gezin verruild voor een andere vrouw. Andere mannen verlieten hun gezin en Cusco voor een kans op werk in het industriŽle Lima. Voor al mijn informanten heeft het falen van de man als kostwinner dus desastreuze gevolgen gehad.

Kostwinner zijn in arm Cusco

Vanwaar deze desastreuze gevolgen op het falen van de man als kostwinner. Volgens Petra is het niet kunnen voldoen aan de belangrijkste verwachting voor een man, de reden dat hij kampt met ernstige frustratie. Het lukt de man niet zijn gewenste status te behalen en voelt dat hij niet voor vol wordt aangezien door zijn omgeving. Frustratie wordt vaak afgereageerd op diegenen die het dichtste bij staan. Zij legt me uit dat het normaal is in Cusco dat de man zijn vrouw en soms ook kinderen mishandelt.[82] In Cusco lijkt geestelijke en lichamelijke mishandeling van de partner en/of kinderen inderdaad hiervan een gevolg te zijn. Bijna al mijn informanten geven aan mishandeld te zijn door hun ex-partner. Ook grepen hun ex-partners veelvuldig naar de fles. Alcohol is vaak een middel om frustratie weg te drinken. Vrouwenmishandeling is volgens mijn informanten een groot probleem in Cusco en in geheel Peru. Mishandeling belemmert de vooruitgang van vrouwen. In het VN rapport wordt uitgelegd dat mishandeling vrouwen hun zelfvertrouwen ontneemt en zo vrouwenemancipatie in de weg staat.[83]

Er is nog een andere vorm van gedrag wat lijkt voort te komen uit deze gespannen verhoudingen en dat is dat mannen in Cusco hun heil gaan zoeken bij andere vrouwen. De ex-partners van mijn informanten gingen bijna allemaal vreemd, misschien voor aandacht, bevestiging van hun mannelijkheid en aantrekkelijkheid of gewoon voor wat afleiding? Mijn informanten moesten hier mij het antwoord op schuldig blijven. Al mijn informanten schrijven het gedrag van overmatige alcoholconsumptie, vreemdgaan en mishandeling toe aan eenzelfde noemer, hun ex-partners zijn allemaal zogenaamde macho's. De relevantie van dit begrip in relatie tot alleenstaand moederschap wordt nog duidelijker door het benadrukken van de rol van armoede als katalysator van problemen in Cusco.

De rol van armoede

Armoede en 'typisch mannelijk' gedrag

De man als kostwinner zonder baan in een arm land zonder goede sociale voorzieningen, hoe kan dit ook anders dan voor problemen zorgen. Armoede lijkt in Cusco hand in hand te gaan met machistisch gedrag. Meerdere malen heb ik uitgelegd wat machismo is in Latijns Amerika. Het culturele complex machismo heeft in elke samenleving echter een unieke betekenis. Wat machismo betekent voor mijn informanten wordt in onderstaand schema weergegeven. Opvallend is de eensgezindheid over de betekenis van machismo.

(In bijlage I is het volledige interviewschema te vinden.)

Interviewvraag: Wat betekent machismo volgens jou?

Volgens Anatolia is machismo dat de man die de baas is. Vroeger was de situatie voor de vrouwen in Cusco verschrikkelijk, zegt ze. Het verbetert volgens haar wel ietwat doordat de vrouwen meer de deur uit moeten om te werken. Vroeger werkte alleen de man en was dus de baas, en de enige met kennis buiten de deur. In de dorpen zijn de situaties het slechtst, de mannen dwingen de vrouwen tot het krijgen van veel kinderen en anticonceptie is uit den boze vanwege een vrijbrief tot vreemdgaan. De man is daarentegen constant opzoek naar avontuurtjes en bezwangert zijn avontuurtjes om ze vervolgens in de steek te laten.

Volgens Ester is machismo een verzamelterm voor onverantwoordelijke mannen die vluchten in alcohol, geweld en ook nog eens letterlijk vluchten.

Erica zegt het volgende over machismo. Kinderen worden volgens haar niet goed opgevoed en verwachten van de vrouw dat deze thuis is, altijd werkt, kookt, schoonmaakt en luistert. De kinderen leren dat het normaal is dat de vrouw geen vrijheid heeft, niet weg mag en niet kan studeren. Een macho vader zorgt voor macho zonen en onwetende dochters. In deze gezinnen heerst geen vertrouwen en geen respect. De man legt de vrouw van alles op en de situatie van wantrouwen en gebrek aan respect leidt vaak tot scheidingen.

Ecdee vindt dat machismo staat voor mannen die onverantwoordelijk zijn, veel bier drinken, zijn vrouw en kinderen slaat. De vrouw kan volgens Ecdee geen kant op vanwege de armoedige situatie in Cusco. Het is volgens haar traditie en de cultuur houdt zichzelf in stand. Het is normaal en gemeengoed om bij je man te blijven als deze je slaat, dit word je zelfs aangeraden door je eigen familie. Het is volgens Ecdee een vorm van leven geworden in Cusco en Peru.

Carmen: Machismo is volgens haar dat de man degene is die bepaalt wat er gebeurd, niet goedschiks dan met geweld. Volgens Carmen is er veel geweld jegens vrouwen door dit machismo en is dit binnenshuis heel gewoon in Peru.

Schema I. De betekenis van machismo voor mijn informanten, 7-02 t.m 14-04-2009

De uitkomsten laten duidelijk zien dat machismo voor mijn informanten een verzamelterm is voor typisch 'mannelijk' gedrag. De aspecten die steeds weer terugkomen zijn onverantwoordelijk gedrag, lichamelijke mishandeling, alcoholgebruik, overspel, dominantie en het verlaten van de partner en kinderen. Het 'mannelijke' gedrag geldt voor de man als compensatie voor zijn onvermogen zijn gezin financieel te onderhouden.[84] Carlson heeft dit onderzocht in Latijns Amerika en onderschrijft mijn vermoeden dat armoede hand in hand gaat met stress en spanningen in de huislijke sfeer. '(...) to provide for one's family can cause stress and tension among people with insufficient material resources.'[85] Deze spanningen en dit ongenoegen dragen ertoe bij dat de man uiteindelijk zijn gezin verlaat.

Machismo in Cusco

Machismo aan het werk in Cusco

Het typisch 'mannelijke' gedrag betekent in de levens van mijn informanten dat ze slachtoffer zijn geweest van geestelijke en lichamelijke mishandeling door hun partner. Onderzoek in de jaren negentig van E. Gonzales de Olarte en P. Gavilano Llosa laat inderdaad laten zien dat geestelijke en lichamelijke mishandeling veel voorkomend is onder vrouwen in Peru.[86] Hun studie naar huiselijke geweld onder vrouwen in Lima wijst uit dat 85% van de door hen geÔnterviewde vrouwen slachtoffer zijn geworden van geestelijke mishandeling, 31% van lichamelijke mishandeling, en dat 49% van deze vrouwen is gedwongen tot seksuele handelingen.[87] Volgens G. Hotaling en D. Sugerman wordt deze situatie naar verloop van tijd onhoudbaar en dan gaat of de man ervandoor (vaak met een andere vrouw) of de vrouw stapt, als ze mentaal krachtig genoeg is, zelf op. Deze opeenvolging van gedragingen is door mijn informanten veelvuldig omschreven. In bijna alle gevallen werden mijn informanten door hun ex-partner mishandeld, ging deze veelvuldig vreemd en verliet hij hen uiteindelijk voor een andere vrouw.[88] Machogedrag lijkt dus sterk samen te hangen met vrouwenmishandeling en zo ook met alleenstaand moederschap in Cusco.

De invloed van armoede op het machismo

Machogedrag komt niet zomaar uit de lucht vallen, Cusco is niet bevolkt met enkel gefrustreerde mannen. Armoede lijkt in de grote mate de katalysator te zijn van machistisch gedrag. Ik zal de werking hiervan nog even kort opsommen. Ten eerste zorgt de lage economische sociale status van de man, door werkloosheid en lage lonen in Cusco, ervoor dat de man niet in staat is om zijn gezin van onderhoud te voorzien en hij kan dit gaan compenseren met dominant/macho gedrag.[89] Ten tweede leidt dit 'falen' tot een ongekende stress en wanhoop bij de man. Deze frustratie kan eenvoudig omslaan naar geweld richting partner en/of kinderen. Smith onderschrijft dit met zijn sociale structurele verklaring voor mannelijk geweld.

Wat ten derde een rol speelt is de afwijzing van bepaalde culturele waarden en de aanvaarding van meer haalbare culturele waarden, zoals machistische waarden. Amir beschrijft dat mannen culturele waarden afwijzen als deze te moeilijk zijn om te bereiken. Volgens Amir omarmen deze mannen vervolgens andere culturele waarden die wel haalbaar zijn. Bijvoorbeeld de meer machistische waarden.[90] Dit laatste zou een verklaring kunnen zijn voor het geaccepteerde bestaan van de macho in Cusco. Machismo zou dan zoveel terrein hebben gewonnen dat zowel mannen als vrouwen machistische gedragen bestempelen als 'eigen' aan hun cultuur. Uit deze waardering van 'eigen aan de cultuur' spreekt een stuk acceptatie. Wat het eenvoudig doorbreken van deze patronen erg onwaarschijnlijk maakt. Dit komt vooral ook doordat de dekmantel macho zowel voor de man als vrouw betekent dat ze er niets aan kunnen doen, 'hij is nou eenmaal macho.'[91] Voor de man geldt dat zijn gedrag door andere macho's geaccepteerd wordt. De mannen gaan gezamenlijk naar ťťn van de vele biercafe's, worden hier dronken, verhalen stoer over hun overspel en worden bevestigd en uitgedaagd in hun mannelijke gedrag. De mannen sporen elkaar aan, ten koste van hun relatie en gezin.

Wat makkelijk over het hoofd gezien kan worden is dat ook de vrouw er baat bij heeft haar partner te bestempelen als macho. Het is volgens mijn informanten in Cusco ondanks de hoge aantallen verlaten moeders, nog altijd taboe om door je partner verlaten te worden. Van een vrouw die door haar man verlaten is wordt al snel gezegd dat ze geen goede vrouw voor hem was. Uit angst voor deze sociale veroordeling zullen vrouwen ook eerder geneigd zijn het verlaten te zien als iets onoverkomelijks, aangezien de betreffende man een macho is. Vrouwen zullen deze uitleg accepteren, en zo houden zowel de mannen als de vrouwen de werking van het machismo samen in stand. Machismo lijkt zoals eerder gezegd een coping strategy om betekenis te kunnen geven aan het dagelijks leven voor zowel de man als vrouw.

Het huwelijk in Cusco

Mijn informanten zijn op ťťn na nooit getrouwd met de vader van hun kinderen. Dit is een opvallend gegeven aangezien in heel Zuid Amerika het huwelijk als een symbool wordt gezien voor de serieusheid van een relatie. Het is volgens mijn informanten in Cusco gebruikelijk om al in een heel vroeg stadium de hand van je partner te vragen. Hiermee geeft de bruidegom aan zijn schoonfamilie te kennen dat er serieuze plannen zijn. Ondanks dat het huwelijk als een symbool wordt gezien voor de serieusheid van een relatie, zijn in Cusco de meeste moeders ongehuwd, los van het feit of ze wel of niet alleenstaand zijn. Machismo lijkt samen te hangen met dit hoge percentage ongehuwde moeders. Ik zal deze relatie nader beschouwen.

Ongehuwd moederschap in Cusco

Volgens mijn informanten wordt er geen huwelijkse verbintenis aangegaan wanneer de man weet dat hij niet voor zijn gezin kan zorgen. Deze mannen zien hierdoor het nut van trouwen niet en vervolgens wordt er niet getrouwd. Geraldo heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar machismo in Zuid Amerika. Hij beweert dat de man zonder de huwelijkse verbintenis in het voorstadium blijft van volwassenheid, de man blijft dus een macho. Zonder een huwelijkse verbintenis is het gezin verlaten een stap die goed te overzien is voor de gekrenkte man die het niet meer ziet zitten. Het niet aangaan van een huwelijkse verbintenis vergemakkelijkt dus het verlaten van het gezin voor deze man. Ook dit gegeven draagt bij aan het hoge percentage alleenstaande ongehuwde moeders in Cusco.

Cusco zonder machismo?

Al mijn formele en informele informanten hebben op mijn vraag naar het waarom van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco geantwoord dat machismo hiervoor verantwoordelijk is. Ik heb laten zien op welke wijze dit geschiedt, door uit te leggen hoe de rol van gender en genderverwachtingen van invloed is op de samenleving in Cusco. Mijn interviews maakten duidelijk dat armoede in de vorm van werkloosheid en lage lonen de voeder en katalysator van het voortduren van machistisch gedrag is op volwassen leeftijd bij mannen. Je zou je kunnen afvragen wat er met de machistische gedragspatronen gebeurt wanneer de man wel zou slagen als kostwinner. Mijn vermoeden is dat meer vaders 'goede' mannen in plaats van 'echte' mannen zouden zijn in Cusco. De 'echte' man zal dan op het moment dat hij vader wordt een 'goede' man willen zijn. Vrouwen zien een 'echte man' als 'slechte man' wanneer deze de vader van haar kinderen wordt. In plaats van een seksueel aantrekkelijke man willen vrouwen als ze moeder zijn een 'goede man',

Cusco lijkt volgens mijn informanten te bestaan uit 'slechte' mannen. Ik heb inzichtelijk gemaakt dat Cusco niet van nature bestaat uit 'slechte' mannen, maar dat er aan machistisch gedrag een heel proces ten grondslag ligt. Dit proces lijkt vooral te kunnen bestaan en gevoed te worden armoede en werkloosheid in een patriarchaal machtssysteem. Armoede en werkloosheid zijn factoren die niet eenvoudig uit te schakelen zijn. Zijn er wellicht andere zaken die kunnen bijdragen aan het doorbreken van deze patronen? Kunnen de vrouwen misschien zelf een rol spelen tegen deze 'slechte mannen', of is er hierin een rol weggelegd voor NGO's zoals Fairplay of misschien de katholieke kerk? Dit heb in kaart gebracht in het volgende hoofdstuk, hoofdstuk vier: Verandering

Hoofdstuk 4: Verandering

Verandering en seksegelijkheid

Verandering en empowerment

Verandering in een samenleving kan tot stand komen op regionaal, nationaal en mondiaal niveau. De specifieke verandering waar het hier om gaat is het vergroten van seksegelijkheid. Verschillende organisaties kunnen een rol spelen bij het generen van verandering. Op mondiaal niveau kun je denken aan de Verenigde Naties op meer nationaal niveau kun je denken aan de regering en op regionaal niveau aan de plaatselijke kerk of bijvoorbeeld een NGO. Mondiaal en nationaal niveau laat ik grotendeels buiten beschouwing vanwege de omvangrijkheid hiervan. Wel heeft de VN in 2005 een rapport gepubliceerd wat inzicht biedt in het bewerkstelligen van seksegelijkheid. Dit zal ik kort bespreken om mij vervolgens te beperken tot het regionale niveau. Op dit niveau ga ik onderzoeken in hoeverre een NGO zoals Fairplay of de plaatselijke katholieke kerk een rol kan spelen in het genereren van meer seksegelijkheid. Het antwoord hierop leert ons veel over het belang van empowerment als tool voor het genereren van verandering.

In het rapport van de VN wordt duidelijk dat seksegelijkheid niet eenvoudig te realiseren is. 'The problem is not a lack of practical ways to address gender inequality but rather a lack of change on a large and deep enough scale to bring about a transformation in the way societies conceive of and organize men's and women's roles, responsibilities, and control over resources.'[92]Volgens dit rapport zijn de volgende aspecten essentieel voor het generen van seksegelijkheid. Ten eerste moet er politiek activisme zijn van een grote groep mensen die opereren op verschillende niveaus binnen een samenleving. Deze groep moet dezelfde visie delen en deze willen uitdragen waar mogelijk. Ten tweede moeten de nationale en internationale structuren en processen zo zijn dat vrouwen succesvol hun rechten kunnen opeisen. En tot slot moeten er voldoende financiŽle bronnen en mogelijkheden zijn. [93]

NGO's spelen een belangrijke rol in het mobiliseren van mensen en bij het nationaal en internationaal onder de aandacht brengen van vrouwenrechten. Veel vooruitgang en politieke mobilisatie zijn geÔnitieerd door NGO's. Verandering moet echter wel gewenst zijn voor een cruciale massa binnen de regering en in de gemeenschap, wil het zijn weg vinden. Ook kan verandering afgedwongen worden door bijvoorbeeld vrouwenbewegingen en NGO's. Institutionele structuren en processen kunnen allemaal aangepakt worden door grondwettelijke veranderingen. 'Women's organisations need the space and resources to bring about the social transformations that remove the constraints, fulfill the potential and guarantee the rights of women in all countries.'[94] Als Fairplay deze ruimte en bronnen krijgt, zou het dan mogelijk zijn om meer sekseongelijkheid te realiseren? Met deze vraag heb ik mij uitgebreid beziggehouden waarbij ik de organisatiestructuur van Fairplay en haar beoogde doelen heb onderzocht. Voordat ik de onderzoeksresultaten hiervan in kaart breng is het belangrijk om stil te staan bij de mening over verandering van sekseverhoudingen volgens mijn informanten.

De weg naar verandering

Voor al mijn informanten is de reden voor het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco zo klaar als een klontje. Er bestaat volgens mijn informanten geen twijfel dat machismo de grote boosdoener is. Op mijn vraag hoe de situatie zou kunnen veranderen zijn de vrouwen het ook nagenoeg unaniem eens en zien ze allemaal de belangrijkste rol weggelegd voor de vrouw. Op welke wijze de vrouwen dit zien staat weergegeven in onderstaand schema.

Interviewvraag: Hoe zou de huidige situatie in Cusco kunnen veranderen?

Volgens Giovana verandert dit wanneer de vrouw geschoold is en buitenhuis werkt. Ze benoemt een verandering in de steden in vergelijking tot dorpen. In dorpen is de vrouw volgens haar nog altijd thuis en de man aan het werk. De traditie is volgens haar dat je blijft als je man je slaat. In de steden komt dit steeds minder voor omdat vrouwen de deur uit komen, werken en studeren. Volgens Giovana leren de vrouwen zo minder te accepteren.

Volgens Miriam dragen de vrouwen zelf bij aan de situatie want ze leren hun zonen hetzelfde te zijn als hun vader. Zonen krijgen geen huishoudtaken of verantwoordelijkheden. Vrouwen zouden volgens Miriam meer aan scholing moeten doen en buitenhuis werken. Dit zou de situatie volgens haar verbeteren. Ze voegt eraan toe dat het vroeger verschrikkelijk was, toen de vrouwen niet zoveel aan scholing deden en alleen maar thuis waren.

Volgens Jantina moeten vrouwen meer werken en studeren en dan wordt het machismo minder. Het bewijs hiervoor ziet ze terug in de verschillen tussen stad en platteland.

Schema II. Verandering van machismo volgens mijn informanten, 20-02 t/m 14-03-2009

De oplossing voor de huidige sekseverhoudingen en gedrag zien mijn informanten in de emancipatie van vrouwen. Het zijn de vrouwen die moeten gaan studeren en buiten de deur moeten gaan werken. Zo leren zij meer van de wereld en leren ze beter voor zichzelf te zorgen. Een goede carriŤre maakt vrouwen volgens mijn informanten financieel onafhankelijk van mannen en hierdoor zullen vrouwen minder accepteren en een beter leven opeisen. Zolang als ze niet studeren en geen redelijk tot goed betaalde baan krijgen, zullen ze volgens mijn informanten altijd moeten luisteren naar hun partner. Ook zijn het de vrouwen die hun zonen moeten leren om een goede man te zijn in plaats van een machoman. Mijn reactie op deze antwoorden was veelal met de wedervraag of de mannen juist niet zouden moeten veranderen. Dit werd vrijwel in alle gevallen direct van tafel geveegd, met de opmerking dat mannen niet zullen veranderen. Zij profiteren nu en zullen volgens de vrouwen hier niet zonder slag of stoot van afwijken. De vrouwen zouden wel eens gelijk kunnen hebben, veel wetenschappelijk onderzoek naar verschuivingen richting seksegelijkheid illustreert ook de belangrijke rol van vrouwen hierin. In deze literatuur wordt er tegenwoordig niet meer gesproken van emancipatie, maar van empowerment

Korte geschiedenis van de term empowerment

De idee van empowerment komt van Paulo Freire. Hij gebruikte de idee voor het eerst in 1973. Freire zag als eerste educatie als de sleutel tot het opheffen van sociale ongelijkheid.[95] Vervolgens zagen sociale activisten empowerment als de uitdaging van de status-quo van de armen. Nog weer later zagen zakenlieden en personeelsmanagers empowerment als een mogelijkheid tot het verhogen van productiviteit binnen de bestaande structuren.[96] Ontwikkelingsorganisaties beginnen in de jaren 90 van de vorige eeuw te spreken over empowerment, participatie en menselijke ontwikkeling. Empowerment, wordt to make things happen. Zelfs wordt er door deze organisaties enthousiast 'change the world' geroepen. Ontwikkelingsorganisaties zien zelfs een mogelijkheid om via empowerment uiteindelijk de macht te verwerven over instituties, bronnen en mensen.

De auteurs van Rethinking empowerment vinden deze visie terecht te simpel en sluiten zich aan bij Steven Lake. Steven Lake ligt meer op lijn met Foucault. Hij beweert dat macht het sturen is van agenda's en denken van anderen in plaats van het overnemen van deze agenda's.[97]Foucault beweert dat macht alleen bestaat tussen mensen in alledaagse relaties en dat macht kan leiden tot onderdrukking. Hij vervolgt zijn argumentatie met de bewering dat machtsrelaties vaak leiden tot verzet van de onderdrukten.[98] Wat van belang is in zijn argumentatie voor de situatie in Cusco is dat er sprake is van een complexe relatie tussen de onderdrukker en de onderdrukte. Mensen worden volgens Foucault geŽmancipeerd en veranderd door verzet tegen machtsrelaties. Aan deze ideeŽn mist alleen nog een wat feministische invulling om het toepasbaar te laten zijn voor de situatie van de alleenstaande ongehuwde moeder in Cusco.

Vanaf de jaren 80 van de vorige eeuw hebben feministen constructief bijgedragen aan dit idee van macht. Ook zij hebben het niet over de macht over anderen, maar over de mogelijkheid tot empowerment. Toonaangevend voor deze trend is Anna Yeatman. Zij ziet empowerment gelijk aan de woorden: het mogelijk maken van.[99] Dit 'mogelijk maken van' sluit goed aan bij mijn ervaringen in Cusco. Het mogelijk maken van, oftewel empowerment begint met individuele en vervolgens collectieve activering en participatie. Voor vrouwen leidt participatie tot een groter zelfbegrip en eventueel tot politieke actie. Betrokken zijn in de politiek is an sich empowerment ook al volgt er geen verandering. De verandering zelf kan namelijk ook bestaan in de privť en/of persoonlijke ruimte van het bewustzijn van vrouwen.[100] Met name op deze verandering speelt Fairplay in. Hoe deze verandering in gang wordt gezet zal ik nu laten zien.

Fairplay als generator van verandering

Fairplay en empowerment

Fairplay richt zich op het verbeteren van de levens van alleenstaande moeders. Als organisatie maakt zij zich hard voor het vergroten van het zelfvertrouwen en het emanciperen van deze vrouwen. Het bewust willen vergroten van zelfvertrouwen en het bevorderen van emancipatie zijn belangrijke aspecten van empowerment. Om een goede weergave te kunnen geven van het begrip empowerment heb ik Rethinking empowerement: gender and devolpment in a global/local world van J.L. Parpart, S.M. Rai en K. Staudt gelezen. De auteurs citeren de definitie van Amartya Sen uit 1995 om uit te leggen wat empowerment is: empowerment is 'a process of developing individual capacities through gaining education skills in order to empower individuals to fight for a better life. [101]

De auteurs leggen uit dat verandering binnen de huidige status-quo op lokaal niveau doorwerkt op nationaal en mondiaal niveau. Om dit in kaart te brengen introduceren de auteurs vier belangrijke uitgangspunten: Ten eerste moet empowerment geanalyseerd worden in zowel mondiale, nationale en lokale termen. Mondiale, economische, politieke of culturele krachten marginaliseren en beperken volgens hen de macht van anderen. Deze machtsverhoudingen zijn volgens de auteurs sterk bepaald door gender.

Ten tweede gaan de auteurs uit van Foucault die beweert dat empowerment eerder het uitoefenen van macht is dan het bezitten van macht. En tevens gaan ze uit van Rowlands die beweert dat empowerment zowel kracht van binnen is als wel een collectieve functie die kan leiden tot politieke macht met anderen.[102] Deze laatste zou dus kunnen zorgen voor verandering. Ten derde noemen de auteurs dat empowerment altijd plaats vindt binnen de structurele grenzen van instituties en bredere contexten. Groepen worden volgens hen geŽmancipeerd door collectieve actie. Maar deze actie moet wel mogelijk worden gemaakt door de omringende machtsstructuren. Ten vierde benoemen de auteurs dat empowerment zowel een proces is als een uitkomst. Het is een doorgaand proces, het is onvoorspelbaar en vraagt aandacht voor de strijden door de tijd heen. Empowerment is volgens hen tevens een uitkomst, want het kan afgemeten worden aan de behaalde resultaten. Deze vier aspecten zouden moeten leiden tot een goed begrip van empowerment.[103] Wat voor mijn onderzoek met name van belang is, is dat lokale veranderingen kunnen doorwerken op nationaal niveau, dat empowerment zowel een proces als uitkomst is en dat machtsverhoudingen sterk door gender bepaald zijn.

Veranderingen in het bewustzijn van vrouwen

Het doel van empowerment is het mobiliseren van gemarginaliseerde groepen, met name vrouwen. De kern van het proces is volgens Rowlands het vergroten van het zelfvertrouwen en gevoel van agency of the self in brede context. En het gaat om een gevoel van 'dignididad' (het waard zijn dat anderen je respecteren).[104] Bij volwassen vrouwen heeft empowerment het sterkste effect volgens de auteurs van Rethinking empowerment. Ze verklaren dit door te benoemen dat volwassen vrouwen al de nodige levenservaring hebben en kennis kunnen vergaren op creatieve wijze. Ook volgens John Adriaenssens, de organisator en secretaris van Fairplay, werkt dit beter dan het formele onderwijssysteem.[105] Volgens Moore werkt empowerment het best in kleine groepen, bestaande uit alleen vrouwen. Deze beschermde enclave is volgens hem nodig om van daaruit te ontwikkelen en het vergroot het bewustzijn van gender.[106] Het belang van een nieuwe veilige ruimte om te leren is ook volgens Adriaenssens erg groot. Hij heeft mij uitgelegd dat de alleenstaande moeders vanuit deze veilige ruimte hun zelfvertrouwen vergroten. Deze setting wordt bewust zo opgezet onder leiding van de vrouwelijke en Peruviaanse organisator en presidente van Fairplay, Fanny HuaŮec Cabana. Volgens haar winnen de moeders aan zelfvertrouwen, niet door het leren van informatie, maar juist door ervaringen te delen met andere vrouwen in dezelfde ruimte, het klaslokaal.[107]

Het proces van empowerment speelt zich volgens de auteurs van Rethinking empowerment af op zowel het interne niveau als het externe, collectieve niveau. Het creŽren van het individuele bewustzijn van autonomie kan volgens hen dienen als tool voor collectieve actie. Dit zie je bij Fairplay terug in de bijeenkomsten, deze promoten bij de vrouwen het geloof in autonomie. Dit geloof maakt het mogelijk dat vrouwen zichzelf gaan zien als een individu, met de mogelijkheid te handelen. Hun groepsidentiteit en geloof in autonomie kunnen ertoe leiden dat de groep zich actief gaat opstellen voor het behalen van een doel, het creŽren van verandering, dit kan zijn bewust, zelfs onbewust en op hele kleine schaal. Dit empowerment proces staat haaks op de voormalige overtuiging van de vrouwen van het zelf als een object dat enkel verantwoordelijkheid heeft voor gezin en familie. Deze verandering is dan ook afhankelijk van veel verschillende factoren, naast een veilige enclave, het vergroten van het zelfvertrouwen en geloof in autonomie speelt solidariteit ook een grote rol.

Solidariteit, collectieve identiteit en strijd, de kracht van Fairplay

Empowerment kan alleen bestaan als de moeders van Fairplay zich onderling solidair voelen. In het dagelijks leven van mijn informanten zijn het de mannen die superieur zijn. Deze nieuwe solidariteit onder de vrouwen kan de bekende machtsstructuren veranderen. Empowerment is gebonden aan dit losmaken van bekende machtsstructuren, aan individualisering en aan het opdoen van vaardigheden en kennis.[108] Fairplay stimuleert dit bij uitstek door de vrouwen een vaardigheid te leren en door het aanbieden van een meer dan modaal inkomen. Door dit laatste kunnen de vrouwen zich losmaken uit bestaande machtsstructuren. Ook stimuleert Fairplay empowerment door de vrouwen een veilige enclave te bieden en bewust het zelfvertrouwen van deze vrouwen te vergroten.

Fairplay stimuleert daarnaast het creŽren van een gedeelde identiteit. Dit gebeurt doordat de vrouwen de ervaringen van elkaar herkennen en zich hiermee kunnen identificeren. Deze gedeelde identiteit versterkt het gevoel samen dingen te kunnen veranderen en is volgens Oxhorn een belangrijke voorwaarde voor empowerment.[109] Collectieve identiteit kan dus de basis zijn voor verandering, ik ga toelichten hoe dit werkt.

Collectieve identiteit en culturele verandering

Collectieve strijd en een collectieve identiteit zijn een bron van politieke macht.[110] Deze gedeelde identiteit, de mogelijkheid tot zelforganisatie, een zelfde geschiedenis van gedeelde strijd en eventuele bronnen van macht kunnen collectief ingezet worden tegen een huidige status-quo. Een NGO kan hierbij de cruciale factor tot succes zijn. Een NGO biedt ervaring in organisatie en mobilisatie. Daarnaast versterkt zij het gevoel van persoonlijke en collectieve empowerment. Het zelfvertrouwen van de gezamenlijke actie zorgt voor politieke sociale interactie en brengt uiteindelijk succes. Deze succesvolle resultaten versterken het zelfvertrouwen van de individuele leden van de groep en van de groep als geheel. Een beweging, een mogelijkheid tot verandering is ontstaan.

Het belang van financiŽle onafhankelijkheid

Wat echter niet over het hoofd gezien mag worden is dat deze succesformule bij een NGO zoals Fairplay alleen werkt als de vrouwen financieel onafhankelijk kunnen zijn. Wanneer dit niet het geval zou zijn, blijven de vrouwen gevangen in machtsstructuren die het onmogelijk maken om collectieve successen te behalen. Het is dus van essentieel belang dat er ook een economisch component betrokken is bij het proces van empowerment. Fairplay doet dit door mijn informanten als docentes Spaans van een meer dan modaal inkomen te voorzien. De opzet van het lesgeven aan internationale toeristen is zo ingericht dat de opbrengst zo goed als volledig terecht komt in handen van de docentes. Door het lesgeven is hun financiŽle onafhankelijkheid verzekerd, mits er voldoende studenten zijn.

Het succes van Fairplay

Fairplay voldoet aan alle mogelijke voorwaarden, zoals die door de auteurs van Rethinking empowerment gesteld zijn, voor het behalen van succes op het gebied van empowerment. Fairplay biedt de vrouwen een kans tot financiŽle onafhankelijkheid, meer zelfvertrouwen, meer geloof in autonomie. Daarnaast biedt Fairplay de mogelijkheid tot het leren van een nuttige vaardigheid, het lesgeven, de mogelijkheid tot solidariteit, groepsidentiteit en de mogelijkheid tot groepsactie. Ik heb aan Adriaenssens gevraagd of hij er misschien literatuur op nageslagen heeft om tot deze samenstelling van randvoorwaarden en mogelijkheden te komen. Hij keek mij hierop niet begrijpend aan, de praktijk bewijst volgens hem dat deze zaken nodig zijn om de vrouwen te ontwikkelen, daar hoef je volgens hem dus geen boeken voor te lezen.

De werking en het succes van een NGO zoals Fairplay zijn nu verklaarbaar. Doordat de vrouwen zich losmaken uit de machtsstructuren van hun gezin, waarbinnen ze gedomineerd worden door mannen, kunnen deze vrouwen verder kijken. Ze leren door financiŽle onafhankelijkheid zelfstandig en met zelfvertrouwen in hun eigen kunnen heel anders tegen veel zaken aan te kijken. De vrouwen emanciperen en zetten een beweging in gang die van heel minimaal lokaal uiteindelijk tot nationaal niveau en zelfs mondiaal niveau kan doorbreken. Dit klinkt erg hoopvol, maar is er bij deze organisatie ook een kanttekening te plaatsen. De vrouwen worden door Fairplay expliciet neergezet en benoemt als slachtoffer: de hulpbehoevende alleenstaande moeder. Dit is van invloed op de identiteitsbeleving en presentatie van deze vrouwen. Deze invloed kan zowel negatief als positief zijn en hoeft niet per se af te doen aan het doel van Fairplay, hier zal ik nu op ingaan.

Fairplay: slachtofferhulp

Fairplay is als NGO afhankelijk van subsidies en sponsoren. Het valt niet mee om voldoende geld te genereren als organisatie als de investeerder 'niets' voor zijn investering terugziet. Fairplay moet om goed aan te sluiten bij investeerders en subsidieverstrekkers een duidelijke doelgroep hebben, 'de hulpbehoevende alleenstaande moeder'. Daarnaast is Fairplay gedeeltelijk afhankelijk van de studenten Spaans. Deze leveren via het volgen van lessen en door het betaald bijwonen van kookavonden en sportdagen ook een redelijk aandeel van de opbrengsten op. Marketingtechnisch moeten er voldoende activiteiten zijn voor de studenten en moeten de studenten het idee hebben bij te dragen aan de doelen van Fairplay.

Dit alles zorgt ervoor dat mijn informanten enkel welkom zijn bij Fairplay als zij zich presenteren als 'de hulpbehoevende alleenstaande moeder'. Daarnaast is het zo dat de vrouwen verplicht zijn om aan alle door Fairplay georganiseerde activiteiten mee te doen, ook als er geen oppas is. Desnoods laten ze de kinderen maar alleen thuis. Ziekte is al evenmin een excuus om niet bij de activiteiten aanwezig te zijn. De activiteiten van Fairplay moeten hoe dan ook doorgaan voor het succes van Fairplay. Officieel mogen de vrouwen geen partner hebben en al helemaal geen partner die hen financieel ondersteunt. Uiteraard hebben de vrouwen wel af en aan partners, deze zijn niet welkom bij Fairplay en worden in alle toonaarden verzwegen. In het begin kwam ik hier met mijn interviews zelfs niets over te weten. Dit zal in opdracht van Fairplay zijn geweest. Oftewel de vrouwen is opgedragen te liegen om het marketingbeleid in stand te kunnen houden. Kortom Fairplay vraagt veel van deze vrouwen terug voor haar investering.

Dit roept de vraag op naar de effecten hiervan. Fairplay maakt het alleenstaand moederschap als onderdeel van de identiteit van de vrouwen onnatuurlijk belangrijk. Deze beweging is van invloed op zowel de emancipatie als de genderidentiteitsvorming van deze vrouwen. Als de vrouwen voor Fairplay aan het werk zijn en wanneer ze in de aanwezigheid zijn van studenten en vrijwilligers is het voor hen niet mogelijk zich anders te presenteren dan als een 'hulpbehoevende alleenstaande moeder'. Dit gegeven is ook van invloed geweest op hoe de vrouwen zich gedroegen in mijn bijzijn en op hetgeen ze mij vertelden. Tevens moet dit van invloed zijn op de identiteitsgevoelens en loyaliteitsgevoelens van deze vrouwen. Deze vrouwen zijn veel meer dan een alleenstaande moeder. Fairplay geeft hen hier echter niet de ruimte voor en belemmert zo hun ontwikkeling, ondanks dat ze bijdraagt aan het ontwikkelen van meer zelfvertrouwen bij de vrouwen.

Het moet voor de vrouwen niet prettig zijn om zich alleen maar te kunnen presenteren als een hulpbehoevende alleenstaande moeder bij Fairplay en ik vermoed dat ze het zelfs niet als prettig hebben ervaren dat ze niet eerlijk tegen mij konden zijn. Naar mate de relatie met mijn informanten groeide werd mij steeds meer verteld over de werkwijze van Fairplay. Er werden mij ook dingen verteld over de harde aanpak van de vrouwen en over onterechte ontslagen. Met deze informatie is moeilijk iets te doen, Fairplay stelde mij in de gelegenheid om mijn onderzoek te doen en ik heb niets dan positieve ervaringen opgedaan. Ook zijn deze geluiden slechts ťťn kant van een verhaal.

Wat precies de invloed is van het keurslijf dat Fairplay oplegt aan de vrouwen is ook moeilijk te zeggen. Dat er van je verwacht wordt te liegen en een gedeelte van je identiteit te verzwijgen zal verwarrend zijn voor de vrouwen die uit een dal van laag zelfvertrouwen klimmen. Ook versterkt en bevestigt dit het beeld van slachtoffer zijn, wat gevoelens van empowerment kan verminderen. Het is Fairplay die beide zaken veroorzaakt, het helpt de vrouwen aan zelfvertrouwen, maar stuurt ze ook verwarrende boodschappen mee. De vrouwen zelf zijn voor zover zij vrij kunnen spreken vooral dankbaar voor een rijker en dus gemakkelijker bestaan. Er wordt vaak gezegd dat het doel de middelen heiligt, dit zal ook voor de organisatoren en medewerkers van Fairplay gelden.

De werking van Fairplay als generator van mogelijke verandering is nu inzichtelijk. De kerk speelt als instituut ook een belangrijke rol in het leven van mijn informanten. In hoeverre de plaatselijke kerken doeltreffend kunnen zijn als generator van verandering ga ik nu in kaart brengen.

Religie en culturele verandering

De rol van religie

Voordat ik ga stil staan bij 'de katholieke kerk' is het van belang om eerst te kijken naar de rol die religie speelt voor mijn informanten. Vervolgens is het zaak te kijken naar de manier waarop het katholieke geloof beleeft en geleefd wordt om daarna pas te gaan kijken naar de relatie tussen de katholieke kerk en de mogelijkheid tot het initiŽren van verandering. In Cusco is het katholieke geloof een vanzelfsprekendheid die in alle dagelijkse gebruiken en taferelen terugkomt. Zoals al eerder omschreven, zijn binnenshuis de muren versierd met talrijke religieuze afbeeldingen en is het stadsaangezicht gevuld met kerken en kathedralen. Wat van belang is voor een juist begrip van de rol die het katholieke geloof speelt voor mijn informanten, is het besef dat het katholieke geloof geen principiŽle keuze is, het is traditie. Dat geloof vooral traditie is doet niets af aan de rol die religie kan spelen, wel zegt het iets over het belang van religie.

Om dit belang van religie voor mijn informanten in kaart te kunnen brengen heb ik hen uitgebreid geÔnterviewd over de beleving van hun geloof. (zie bijlage V) Uit deze interviews komt naar voren dat religie voor mijn informanten een grote rol speelt in hun dagelijks leven. Allemaal benoemen ze God als een spirituele kracht die hen sterkt in moeilijke tijden. Het katholieke geloof is voor deze vrouwen een bron van kracht, troost en hoop.[111] Wel vindt er een verschuiving plaats in de religieuze beleving van mijn informanten in echt moeilijke tijden, zoals zeer ernstige armoede. Als er in het leven van mijn informanten geen geld was voor de meest primaire levensbehoeften, twijfelde meer dan de helft van hen aan het bestaan van God.[112] Positieve ervaringen, zoals het aangenomen worden door Fairplay, ziet meer dan de helft van mijn informanten als een geschenk van God.

In goede tijden wordt de kerk door mijn informanten minder bezocht dan in slechtere tijden. Ze voelden zich echter niet minder religieus in goede tijden. In slechte tijden bestonden vele gebeden uit smeekbedes voor betering. Nu het beter gaat met mijn informanten, door hun werk voor Fairplay, zijn de kerkbezoeken en gebeden in aantallen afgenomen en bestaan de gebeden niet alleen meer uit smeekbedes, maar vooral uit dank voor het leven.[113]

Naast het uitdragen van het katholieke geloof halen mijn informanten ook veel uit de meer inheemse vormen van religie. Wanneer er bijvoorbeeld sprake is van ziekte dan gaan mijn informanten niet alleen voor heil en genezing naar de kerk. In dit soort tijden zie je juist sterk de verbintenis met de meer inheemse gebruiken. Er worden dan samen met de zieke lange reizen ondernomen voor het bezoeken van heilige bergen, rotsen en stenen. Ook krijgt de zieke allerlei kruiden en zalfjes toegediend en opgesmeerd die bovennatuurlijke krachten zouden bezitten. Er is onder mijn informanten een sterk geloof in bovennatuurlijke krachten, zowel in de vorm van een christelijke God als in meer geloof in de krachten van de natuur. Opmerkelijk is dat deze zaken elkaar niet in de weg staan, voor elke situatie is of zijn gewoon ťťn of meerdere religieuze oplossingen. Religie is voor mijn informanten een zeer belangrijke vormgever van het dagelijks leven. Het belang en de invloed van religie is overal merkbaar. De rol van de kerk als instituut kan iets heel anders zijn voor mensen, hier ga ik nu wat dieper op in.

De rol van de katholieke kerk in Cusco

Voor de (ongehuwde) alleenstaande moeders in Cusco staan de kerkdeuren wijd open en staat de biecht vrij. Ook worden de vrouwen niet afkeurend aangekeken tijdens de zondagsdienst. Kortom er wordt in de plaatselijke katholieke kerk in Cusco geen negatieve aandacht gegeven aan de alleenstaande moeders. De officiŽle katholieke leer keurt echter seksuele activiteiten voor het huwelijk af. Het is dus een opvallend gegeven dat er door de katholieke kerk in Cusco gťťn negatieve aandacht wordt besteed aan het feit dat deze vrouwen seksueel actief zijn geweest voor het huwelijk of aan het feit dat ze zonder partner door het leven gaan.

Ik vermoed dat doordat bijna 75% van de moeders in Cusco ongehuwd en alleenstaand zijn, de katholieke kerk haar seksuele moraal heeft moeten laten varen om haar aanhang te behouden. Het laten varen van deze moraal, en ongetwijfeld nog veel meer dogmatiek, leidde in Cusco tot een verwijdering van de officiŽle leer en het ontstaan van een meer volkse vorm van het katholieke geloof. Het lijkt er dan ook op dat de invloed van de samenstelling van Cusco als gemeenschap meer van invloed is op de kerk, dan andersom. Dit hangt samen met de late komst van het katholieke geloof in Cusco. Het katholieke geloof deed pas haar intrede nadat religie en religiebeleving al een eeuwenoude traditie kende. Deze gewortelde traditie en beleving van religie is een onderdeel van de cultuur en dus niet eenvoudig te verwijderen en/of te veranderen. Verschillende studies naar religiositeit in Latijns Amerika beamen dit.[114]

De katholieke kerk lijkt zonder deze flexibiliteit niet haar aansluiting te kunnen behouden bij de samenleving van Cusco. Het onderzoek van V. Garrard-Burnett naar religiositeit in Latijns-Amerika sluit hier bij aan. Volgens haar is het ontstaan van een meer volks katholicisme inderdaad een gevolg van de afname van de kracht in invloed van de katholieke kerk. 'While the nineteenth century witnessed a retreat of the institutional Catholic Church from the frontiers and from the indigenous areas, folk Catholicism took its place.'[115] Kortom niet alleen de gelovigen zijn flexibel, maar de kerk zelf ook. Het bewegende karakter van de plaatselijke kerken kan een positieve kracht zijn in een samenleving, daar zij reageert op de actuele samenstelling van haar aanhangers. Deze flexibiliteit zou bijvoorbeeld ingezet kunnen worden in de strijd tegen sekseongelijkheid, ik ga toelichten in hoeverre dit ook gebeurt.

De sturende kracht van het volkse katholicisme in Cusco

De vraag is nu of het volkse katholicisme in Cusco een mogelijke actor zou kunnen zijn in het bereiken van meer seksegelijkheid. Om hier een antwoord op te geven schets ik ten eerste hoe er met de zogenaamde macho's wordt omgegaan binnen de plaatselijke katholieke kerken. Ten tweede gebruik ik mijn interviews met vragen over de waardering van het katholieke geloof en de kerk in Cusco. Een eerste belangrijk gegeven is het vergevingsgezinde karakter van het katholieke geloof. Aangezien het katholieke geloof een geloof is die zonden vergeeft, volstaat het wanneer de alcoholische, gewelddadige en overspelige man zijn weesgegroetjes komt brengen. De man wordt vergeven en verzekerd van een goed laatste oordeel als hij zijn spijt betuigt en om vergeving komt vragen. Dit principe moedigt mannen niet bijzonder aan om hun levensstijl te veranderen.

Het volkse katholicisme in Cusco kent ook vele feesten waarbij de patroonheiligen centraal staan. Uit mijn interviews blijkt dat deze feesten vooral een mooie gelegenheid zijn tot overmatig eten en alcohol drinken. De feesten hebben volgens mijn informanten alles behalve een sacraal karakter en sporen volgens hen de 'slechte mannen' aan tot het drinken van nog meer alcohol. Deze feesten blijken zelfs de reden te zijn dat veel van de vrouwen die ik gesproken heb wel eens hebben overwogen zich te bekeren tot het protestantse geloof. Dit omdat het protestantse geloof in Cusco volgens mijn informanten streng is in de leer en het gebruik van alcohol afwijst. Op mijn vraag waarom deze vrouwen niet zijn bekeerd, wordt mij gezegd dat dit tot ontzettend veel weerstand van de familie en de omgeving leidt. Het kan zo zijn dat je eigen moeder, zussen en broers je niet meer willen zien als je het katholieke geloof afzweert. Bekeren tot een ander geloof als geboren katholiek in Cusco is dus geen eenvoudige kwestie.

Naast deze negatieve waardering van de katholieke feesten, de leer en de vergeefsgezindheid naar de machomannen is er ook veel positiefs over de waardering van het katholieke geloof uit mijn interviews naar voren gekomen. De preken van de katholieke kerken in Cusco zijn voornamelijk gericht op de familie en het gezin. Er wordt tijdens deze preken bijzonder veel aandacht besteedt aan de voorbeeldrol van 'de ouder'. Hierbij wordt de ouder aangesproken in plaats van de vader en/of de moeder. Ook de alleenstaande moeder voelt zich dus aangesproken tijdens het aanhoren van deze preken. Ik heb zelf vele kerkdiensten bijgewoond en heb niet mogen meemaken dat er vanuit de kerk werd aangestuurd op het hebben van een christelijk ideaalgezin.. De preken zijn volgens mijn informanten eerder een steuntje in de rug voor de alleenstaande moeder als wel voor de kinderen die opgroeien in een ťťnoudergezin.

Dat de vrouwen op deze wijze gesterkt worden in hun zelfvertrouwen is van groot belang. Zelfvertrouwen is een voorwaarde om je sterk te maken voor verandering. Er is dus zowel negatieve als positieve waardering van de katholieke kerk en het geloof in Cusco. Negatief, omdat de katholieke kerk niet constructief bijdraagt aan het bewust veranderen van de manier waarop machomannen hun leven invullen. Positief omdat de kerk een rol lijkt te spelen bij het empoweren van alleenstaande moeders. Voor echte verandering is de vraag natuurlijk of dit voldoende is. Hier ga ik nu kort antwoord op geven.

Verandering, hoe dan?

Empowerment is een proces van binnenuit dat van lokaal, naar nationaal en zelfs mondiaal niveau kan groeien. Empowerment kent, zoals besproken, drie sterke dimensies, een psychologische, een economische en een politieke dimensie. Voor het slagen van deze drie deelaspecten is het van belang dat zij goed georganiseerd worden. Van de twee besproken organisaties, de plaatselijke katholieke kerk en Fairplay, lijkt Fairplay als NGO hiervoor het meest geschikt te zijn.

De plaatselijke katholieke kerk schiet ten opzichte van Fairplay op verschillende terreinen tekort. Ze biedt geen economische ondersteuning en biedt ook geen mogelijkheden op het politieke vlak. Wel voorziet ze de vrouwen van meer zelfvertrouwen en is ze dus belangrijk op het psychologische vlak. Zelfvertrouwen, het geloof dat de moeders het zonder hun partner ook wel redden, is van groot belang voor de vrouwen. De kerk speelt hierin dus net als Fairplay een rol. Het is moeilijk te zeggen welke rol groter is in het vergroten van het zelfvertrouwen. Religie is voor de vrouwen erg belangrijk in hun leven en zodoende de steun van de kerk ook.

Fairplay zorgt er echter voor dat de vrouwen naast het vertrouwen ook daadwerkelijk de middelen hebben om alleen met de kinderen een goed/beter leven te hebben. Het geeft de vrouwen de kans om uit de bestaande machistische machtstructuren te ontsnappen. Tevens geeft Fairplay de vrouwen de mogelijkheid tot collectivisme en politieke actie. Fairplay is dus actief in alle drie de dimensies van empowerment en daarom waarschijnlijk de meest doeltreffende actor.

Hoofdstuk 5: Alleenstaand moederschap in Cusco, conclusies

Evaluatie onderzoek

Bestudeerde culturele verschijnselen

Op zoek naar het antwoord op de vraag waarom er in Cusco zoveel vrouwen alleenstaand moeder zijn, heb ik mij voor een periode van drie maanden gevestigd in Cusco. Tijdens deze drie maanden heb ik mij dagelijks beziggehouden met het beantwoorden van deze vraag door het bevragen en leren kennen van mijn onderzoeksgroep; de leraressen Spaans van de NGO Fairplay. Door middel van participerende observatie en semi-gestructureerde interviews heb ik mij laten leiden door de beleving van mijn informanten. Vanuit een emic benadering heb ik zo een antwoord en een verklaring gezocht waarom het percentage alleenstaande moeders in Cusco zo hoog is. Deze emic verklaring heb ik gekoppeld aan sociaal wetenschappelijke literatuur om dit geheel kritisch en theoretisch te kunnen onderbouwen of weerleggen. Via deze weg heb ik de antwoorden van mijn informanten boven hun belevingsniveau getild. Vanuit deze verdere invulling heb ik een meer etic veklaring gegeven voor het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Deze etic verklaring schetst zo de diepere laag van betekenissen die schuil gaan achter de antwoorden van mijn informanten.

Vanuit de emic benadering zou het antwoord volstaan dat Cusco grotendeels bestaat uit slechte mannen, de macho's, die het leven van de vrouwen tot een moeilijk leven maken. Mijn informanten hebben volgens deze benadering simpelweg pech gehad door zwanger te worden van zo'n macho. Hier kunnen zij volgens deze redenatie zelf niets aan doen, aangezien deze mannen gewoon slechte mannen zijn. Deze mannen doen de vrouwen gouden beloftes, maar gaan er bij het horen van de zwangerschap vandoor of behandelen de vrouwen slecht als ze besluiten te blijven. Deze verklaring zou veel te simpel zijn, hoezo wonen er in Cusco zoveel van deze slechte mannen? Om het antwoord hier op te vinden heb ik mij dus moeten verplaatsen naar de etic benadering.

Doordat ik bestaande sociaal wetenschappelijke literatuur over gender, macht, sekse(on)gelijkheid en empowerment heb kunnen koppelen aan mijn onderzoeksdata, heb ik de diepere lagen van het fenomeen 'slechte mannen' kunnen ontrafelen. De 'slechte' man lijkt vooral een product van genderverwachtingen, genderverhoudingen (sekseongelijkheid), armoede in een patriarchaal machtssysteem. Wat hierbij een belangrijke conclusie is, is dat vooral de onmogelijkheid tot verandering huist in de bepalende kracht van armoede. Armoede voedt machistisch gedrag en houdt daarnaast de mannen en vrouwen gevangen in bestaande machtsstructuren. Daarnaast speelt de acceptatie van het machismo door zowel vrouwen als mannen een grote rol bij de instandhouding van de huidige situatie. Vrouwen treffen geen blaam wanneer ze hun (ex)partner afdoen als macho. Elke vrouw weet wat hiermee bedoeld wordt en er worden verder geen vragen meer gesteld. Zowel de mannen als de vrouwen houden de huidige situatie dus in stand als een coping strategy die hun dagelijkse leven verklaart en inhoud geeft.

Naast de verklaring voor het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco, was ik benieuwd naar de mogelijkheden tot verandering hiervan. Mijn informanten zijn het er unaniem over eens dat verandering tot stand kan komen doordat vrouwen zich verder ontwikkelen/emanciperen. Vrouwen zouden volgens hen beter geschoold moeten worden en meer moeten gaan betekenen op de arbeidsmarkt en in de politiek. Na enig literatuuronderzoek bleek dat deze mogelijkheden vooral liggen in ťťn bepaalde tool dat deze verandering kan genereren. Deze tool is empowerment, ik heb vervolgens in kaart gebracht of deze verandering in Cusco de grootste kans van slagen heeft door het toedoen van de plaatselijke katholieke kerk of door het toedoen van een NGO, zoals Fairplay. Fairplay blijkt de meeste kans van slagen te hebben doordat het de vrouwen het sterkst aanzet tot empowerment vanwege haar driedimensionale aanpak.

Evaluatie onderzoeksresultaten

De invloed van gender in Cusco

Gender als ordeningssysteem schetst de contouren voor de verklaring van het hoge percentage alleenstaande moeders in Cusco. Mijn onderzoek laat zien dat het wel of niet kunnen voldoen aan de sekseverwachtingen in patriarchaal Cusco bepalend zijn voor de manier waarop mannen en vrouwen invulling geven aan hun leven. Vooral het niet kunnen voldoen aan deze verwachtingen, door aanhoudende armoede in Cusco, lijkt van sterke invloed te zijn op het hoge percentage alleenstaand moederschap.

De verwachtingen van de man om voor het vaderschap alles behalve een 'mietje' en dus 'macho' te zijn om vervolgens vanaf het vaderschap een 'goede man' en kostwinner te zijn, lijken het meest invloedrijk. Dit aangezien de aanhoudende armoede in Cusco deze 'macho's' niet voldoende in staat stelt om een goede kostwinner te zijn. De mannen blijven in het voorvaderlijke stadium van macho. Zowel de mannen als vrouwen hebben er voordeel bij om dit ook zo te benoemen. De man kan niets aan zijn gedrag doen, hij is nu eenmaal macho net als zijn bierdrinkende vrienden en de vrouw kan er niets aan doen dat haar man haar niet goed behandelt of bij haar weggaat, want hij is nou eenmaal macho.

Vanwege deze wederzijdse acceptatie lijkt verandering in deze patronen een onbegonnen zaak, toch heb ik laten zien dat dit niet het geval hoeft te zijn. Volgens mijn onderzoek kan de oplossing schuilen in de empowerment van vrouwen. Doordat de vrouwen zich losmaken uit de machtsstructuren van hun gezin waarbinnen ze gedomineerd worden door mannen, kunnen vrouwen verder kijken. Vrouwen leren door financiŽle onafhankelijkheid, zelfstandig en met zelfvertrouwen in hun eigen kunnen heel anders tegen veel zaken aan te kijken. De vrouwen emanciperen en zetten een beweging ingang die van heel minimaal lokaal uiteindelijk tot nationaal niveau en zelfs mondiaal niveau kan groeien.

Deze conclusies samen maken inzichtelijk welke aspecten van de cultuur in Cusco bijdragen aan het hoge percentage alleenstaande moeders en maken het zelfs mogelijk een voorzichtige voorspelling te doen over de mogelijke haalbaarheid van verandering. De opgeleverde resultaten zijn waardevol omdat ze naast inzicht in een bestaande situatie iets zeggen over de mogelijkheid tot verandering.

Verandering

Fairplay heeft als NGO niet het doel om verandering in de vorm van herziene genderverwachtingen te genereren. Fairplay wil het leven van de alleenstaande moeders en kansarme gezinnen in Cusco draaglijker maken. Fairplay slaagt in dit doel doordat alle werkneemsters van Fairplay er financieel aanzienlijk op vooruit gaan. Dit maakt de vrouwen onafhankelijk en zorgt ervoor dat ze minimaal in hun primaire levensbehoeften kunnen voorzien. Tevens geeft Fairplay deze vrouwen een gevoel van eigenwaarde. Dit gevoel van eigenwaarde is het begin van empowerment. Daarnaast werkt Fairplay mee aan een gevoel van solidariteit onder de vrouwen door het benadrukken van een gedeeld verleden. Deze solidariteit aangevuld met genoeg zelfvertrouwen zorgt ervoor dat de vrouwen een groepsgeest uitademen die aan de wieg van verandering staat. Fairplay emancipeert en empowert deze vrouwen en levert zo, als is het minimaal, een bijdrage aan verandering van de bestaande opvattingen over mannen en vrouwen in Cusco. Dat de vierentwintig leraressen van Fairplay vol zelfvertrouwen en geŽmancipeerd in het leven staan is een voorbeeld voor andere alleenstaande moeders in Cusco. Zo wordt taalschool, na taalschool momenteel door vrouwen opgezet in Cusco.

Naast deze rol van Fairplay heb ik gekeken naar de mogelijkheid tot verandering door het toedoen van de katholieke kerken in Cusco. De kerken bleken zowel een positieve als negatieve invloed te hebben op het bereiken van seksegelijkheid in Cusco. Negatief in de zin van dat ze het 'macho' gedrag niet afkeuren en positief doordat ze de vrouwen steunen met de inhoud van de preken en de niet afwijzende houding. Buiten dit psychologische aspect bieden de katholieke kerken in Cusco echter geen aanzet tot verandering van de huidige sekseongelijkheid.

Eindconclusie

Mijn onderzoek toont aan hoe belangrijk en vormgevend de opvattingen over gender zijn in Cusco. Gender bepaalt in grote maten de contouren van de samenleving. Voor Cusco betekent dit onder andere sekseongelijkheid ten nadele van de vrouwen. Tevens laat mijn onderzoek zien wat er gebeurt wanneer er niet aan genderverwachtingen voldaan kan worden door bijvoorbeeld economische invloeden. Door in te zoomen op de mogelijkheid tot verandering door middel van empowerment stimuleer ik het inzicht in het belang van NGO's zoals Fairplay.

Fairplay bleek in vergelijking tot de plaatselijke katholieke kerk de grote kanshebber tot het genereren van meer seksegelijkheid. Deze verandering zou tot stand kunnen komen door het succesvol empoweren van vrouwen. Empowerment en emancipatie van vrouwen zouden dus aan het begin kunnen staan van meer seksegelijkheid in Cusco. Hopelijk moedigt deze conclusie aan tot burgerinitiatieven om bijvoorbeeld een NGO zoals Fairplay te beginnen. Het kleinste verschil, is tenslotte ook een verschil.

  1. http://www.fairplay-peru.org/nl/Vrijwilligers/FAQ, 8 november 2009.
  2. http://www.fairplay-peru.org/nl/Vrijwilligers/Welkom/, 8 november 2009.
  3. Interview met Jantina, 07-02-2008.
  4. Willy Jansen, 'De vele gezichten van genus. Een agenda voor onderzoek naar de culturele constructie van vrouwelijkheid en mannelijkheid' in: Margret Brugmann red., Vrouwen in opspraak. Vrouwenstudies als cultuurkritiek. (Nijmegen 1987) 46-49.
  5. Idem.
  6. Ik gebruik het Engelse woord 'gender' aangezien het Nederlandse equivalent genus niet of nauwelijks gebruikt wordt in vrouwenstudies/ feministische antropologie.
  7. http://www.fairplay-peru.org/nl/Vrijwilligers/Welkom/, 8 november 2009.
  8. http://nl.globalvoicesonline.org/2010/01/peru-zware-regenval-en-aardverschuivingen-in-cusco, 14 april 2010.
  9. Jansen, 'De vele gezichten van genus', 18.
  10. Instituto Nacional de EstadŪstica e InformŠtica (INEI) 2005.
  11. JanWillem Le Grand, Peru: mensen, politiek, economie, cultuur, Koninklijk instituut voor de Tropen: Novib (Nijmegen 1998), 73.
  12. Le Grand, Peru, 9.
  13. Le Grand, 5.
  14. Idem.
  15. Idem.
  16. Ibidem, 6.
  17. http://www.nu.nl/algemeen/2092850/ex-president-fujimori-weer-veroordeeld.html, bezocht op 9 november 2009.
  18. Joven kun je vertalen met jonge man, adolescent.
  19. Praktijkles Spaans met Sonia, eind februari 2008.
  20. Nieuwsbrief Fairplay, nieuwsbrief juli-aug 2009.
  21. Idem.
  22. Martyn Hammersley en Paul Atkinson, Etnography principles in practice (2e druk; Londen 1995) 20.
  23. Ward Goodenough, 'Cultural anthropology and linguistics', in: Language and linguistic monographs, IX, P. Gravin red. (Washington 1957) 167-173.
  24. Sherry Ortner, 'Theory and anthropology since the sixties', in: Comparative studies in society and history 26 (1) 126-165, aldaar 154.
  25. Clifford Geertz, Interpretation of cultures (New York 1973) 5.
  26. Idem.
  27. Claude Levi-Strauss, 'Tristes Tropiques, vert, John and Doreen Weightman (New York 1975) 9.
  28. Hammersley en Atkinson, Etnography, 23.
  29. Vered Amit, Constructing the field: Ethnographic fieldwork in the contemporary world (Londen 1990) 1.
  30. Ibidem, 2.
  31. James P. Spradley, Participant observation, (Londen 1980) 53.
  32. Kenneth Pike, Language in relation to a unified theory of the structure of human behavior. (Washington 1976) 37.
  33. Steinar Kvale, Interviews. An introduction to Qualitative Research Interviewing(London 1996) 124-143.
  34. Lorraine Nencel, Etnography and prostitution in Peru, (Londen 2001) 225.
  35. Carol Delaney, Investing culture, an experiential introduction to anthropology, (Oxford 2004) 137.
  36. Interview Anatolia, 10 maart 2008.
  37. Glen Caudill Dealy, The Latin Americans. Spirit and ethos, (Oxford 1992) 56-60.
  38. Interview Rosa Maria, 11 maart 2008.
  39. Sandra Harding, The science question in feminism, (Milton Keynes 1986) 95-101.
  40. Sherry Ortner en Harriet Whitehead, 'Introduction: accounting for sexual meanings' in: Gender and sexuality (Cambridge 1981) 1-28.
  41. Henriette L. Moore, Feminism and anthropology (Cambridge 1988) 18.
  42. Margaret Marshment, 'The picture is political: representation of women in contemporary popular culture' in: Introducing women's studies (Londen 1993) 123.
  43. M. Villareal, Wielding and yielding: Power, subordination and gender identity in the context of a Mexican development project (Wageningen 1994) 275.
  44. Gerdien Steenbeek. 'Macht en mystificatie van man-vrouw relaties. Het machismo-marianismo complex in Mexico', in: Antropologische Verkenningen 5 (2), (1986) 62-76.
  45. R. Montoya, L.J. Frazier en J. Hurtig, Gender's place: feminist anthropologies of Latin America, (New York 2002) 257.
  46. Stevens. E. 'Marianismo: the other face of machismo in Latin America'. In: A.Pescatello red Female and Male in Latin America (Pittsburgh) 90.
  47. Idem.
  48. Idem.
  49. Idem.
  50. Ibidem, 100.
  51. Mathew Gutmann, The Meanings of Macho: Being a Man in Mexico City (Berkerly 1996) 102.
  52. Tracy Bachrach Ehlers, 'Debunking Marianismo: Economic Vulnerability and Survival Strategies Among Guatemalan Wives' in: Ethnology, 30 (1) 5.
  53. Ehlers, 'Debunking Marianismo', 6-10.
  54. Luis Serra 'The Sandinist mass-organisations'. In Nicaragua in Revolution. Thomas W. Walker red. (New York 1982) 98.
  55. Ibidem, 105.
  56. Interview Anatolia, 10 maart 2008.
  57. Iterview Jantina, 7 februari 2008.
  58. Citaat uit UN Millenium Project, Task force on education and gender equality, a practical plan to achieve the Millennium Development Goals 2005.
  59. Susan Golombok en Robyn Fivush, Gender development (Camebridge 1994) 3.
  60. Deaux, K. 'Sex and gender' in: Annual Review of Psychology , 36. (1985) 49-81, aldaar 56-59.
  61. Susan Golombok, Gender development, 10-24.
  62. Golombok, Gender development, 46.
  63. Slaby, R.G en Frey, K.S. 'Development of gender constancy and selective attention to same sex models', in: Child development, 46. 546-554, aldaar 548-550.
  64. Golombok, Gender development 230-231.
  65. Ibidem, 231.
  66. Sandra Bem, 'Gender schema theory: a cognitive account of sex typing', in: Psychological review, 88 (1974) 360.
  67. Susan. A. Basow, Gender stereotypes and roles (1992) 16.
  68. Interview Mary Luz, 10 maart 2008.
  69. Interview, Andaluz, 12 maart 2008.
  70. Interview, Mary Luz, 10 maart 2008.
  71. Golombok, Gender development, 11.
  72. Edna Acosta-Belen en Christine E. Bose, Researching women in Latin America and the Caribbean (Colorado 1993) 25-35.
  73. Acosta-Belen, Researching women in Latin America and the Caribbean, 81.
  74. UN Millenium Project, Task force on education and gender equality, a practical plan to achieve the Millennium Development Goals 2005, 10.
  75. Ibidem, 11.
  76. Ibidem, 10
  77. Ibidem, 12.
  78. Ibidem, 4.
  79. UN Millenium Project, Task force on education and gender equality 2005, 13.
  80. Interview Petra, 15 februari 2008.
  81. Interviewreeks I & II, februari en april 2008.
  82. Interview Petra, 15 februari 2008.
  83. UN Millenium Project, Task force on education and gender equality 2005, 21.
  84. Debra S. Kalmuss en Murray A. Straus, 'Wife's marital dependency and wife abuse', in: Physical violence in American families, R. J. Gelles red. (New Jersey 1990) 369-382, aldaar 375-377.
  85. Bonnie E. Carlson, 'Causes and maintenance of domestic violence: An ecological analysis', in: Social Service Review, 58 (New York 1984) 569-587, aldaar 585.
  86. Efrain Gonzales de Olarte en Pilar Gavilano Llosa, 'Does poverty cause domestic violence? Some answers fromLima', in: Too close to home: domestic violence in the Americas (1990) 35-50, aldaar 42-45.
  87. Idem.
  88. Interviewreeks I & II, februari en april 2008.
  89. Kalmus 'Wife's marital dependency and wife abuse' 375-377.
  90. Menachem Amir, Patterns in forcible rape (Chigaco 1971) 23.
  91. Interview Erica, 28 februari 2008.
  92. UN Millenium Project, Task force on education and gender equality 2005, 20.
  93. Ibidem, 21.
  94. Ibidem, 26.
  95. Paulo Freire, Education for critical consciousness (New York 1973) 45-49.
  96. J.L. Parpart, S.M. Rai en K. Staudt, Rethinking empowerement: gender and devolpment in a global/local world (New York 2002) 5.
  97. Ibidem, p.6-7.
  98. Michel Foucault, The foucault reader: in introduction to Foucault's thought P. Rabinow red (New York 1991).
  99. Anna Yeatman, Activism and the policy process (Londen 1999) 23-29.
  100. Patricia Hill Collins, Black feminist thought: knowledge, consciousness, and the politics of empowerment (New York 1991) 36-38.
  101. Amartya Sen, 'Gender inequality and theories of justice', in: J. Glover and M. Nussbaum red. Women, culture and development (Oxford 1995) 154-159.
  102. Parpart, Rethinking empowerement 6.
  103. Ibidem, 8-9.
  104. J. Rowlands, 'A word of the times, but what does it mean?: Empowerment in the discourse and practice of development' in: Women and empowerment (New York 1998) 129-132.
  105. Parpart, Rethinking empowerement, 26.
  106. Barrington Moore, Injustice: the social bases of obedience and revolt (1978) 482.
  107. Vraaggesprek met John en Fanny over de opzet van hun klassen. Maart 2008.
  108. Parpart, Rethinking empowerement, 30.
  109. Philip Oxhorn, 'Social inequality, civil society, and the limits of citizenship in Latin America' essay gepresenteerd op de jaarlijkse bijeenkomst van de Latin American Studies Association. (Chigaco 1998).
  110. Parpart, Rethinking empowerement, 33.
  111. Interviewreeks I, II & III, februari en maart 2008.
  112. Idem.
  113. Idem.
  114. Virginia Garrard-Burnett, 'One earth as it is in heaven: religion in modern Latin America', in: Scholarly Resources, V (Wilmington 1999) 240-250.
  115. Ibidem, 254.